Parque Nacional das Illas Atlanticas de Galicia

                                                    Actualidade:                  Español    Galician

Para saber máis

Medio Físico

Descargar documento medio físico en formato PDF

Xeoloxía

As illas e as rías unidas dende a súa orixe
A orixe das illas está relacionada intensamente coa orixe das rías e do relevo litoral do noroeste peninsular. Hai 400 millóns de anos as grandes convulsións entre as placas terrestres, proceso denominado Oroxenia Hercínica, foron as grandes modeladoras da paisaxe da costa galega. O resultado foi o levantamento dunha elevada cordilleira litoral. Este macizo, na era terciaria, foi erosionado e fracturado por fallas en dirección Norte-sur e Nordés-Sueste.

A Oroxenia Alpina, posterior á hercínica, causou nesta zona movementos verticais entre bloques, afundíndose os da costa con respecto aos interiores, seguindo a gran falla N-S que discorre aproximadamente dende Vigo á Coruña. Este afundimento, ligado ás glaciacións da época do Cuaternario, que provocaron flutuacións no nivel do mar, achega e afasta intermitentemente a desembocadura dos ríos, provocando a erosión e ampliación dos vales fluviais.

No punto máis álxido da última glaciación, hai 18000 anos, o nivel do mar estaba a 120 m por debaixo do actual. As temperaturas máis cálidas dos anos posteriores fixo que o nivel do mar fose aumentando a razón de 1 m cada 100 anos ata hai 6000 anos, onde o aumento foi retardándose. Hai 3000 anos o nivel do mar estaba a 5-7 m debaixo do nivel actual. Esta suba das augas foi cubrindo os vales fluviais erosionados do bloque litoral afundido (creando as rías), emerxendo só os cumios máis altos: as illas e as cordilleiras que separan as rías (Barbanza, Castrove, Morrazo,?). Segundo as últimas investigacións cre que o illamento das illas do Parque se produciu hai uns 6000 anos.

Arquipélagos con rochas de distinta morfoloxía e de distinta época.
A oroxenia hercínica transformou os sedimentos en rochas metamórficas e provocou ascensos sucesivos de magma que se ían solidificando lentamente no interior da codia e formando rochas graníticas. Estas últimas, se a súa formación coincide nas épocas iniciais da oroxenia, presentan máis pregamento ou orientación dos seus minerais que as formadas nas épocas finais. A posterior erosión das rochas metamórficas deixa ao descuberto ás rochas graníticas.

CÍES E ONS
No granito de dúas micas, predominante en Cíes e Ons, os minerais preséntanse orientados, dispostos en planos, xa que este granito se forma na 2º fase de pregamentos hercínicos, afectándolle levemente a presión. A posterior erosión actúa sobre os planos, creando gretas na rocha e bloques angulosos.

Antes da segunda fase de pregamentos da oroxenia hercínica, fórmanse os granitos biotíticos precoces, máis pregados e orientados que os de dúas micas, que se observan unicamente na enseada de Caniveliñas e nas proximidades do Peirao, en Ons.

SÁLVORA
As granodioritas de Sálvora formáronse a partir da solidificación dun magma que penetrou no interior do macizo hercínico nos últimos momentos da oroxenia, polo que non presentan orientación nin tantas fracturas como as rochas de Ons e de Cíes.

CORTEGADA
Os granitos de Cortegada aparecen soldados ás rochas metamórficas predominantes nesta illa: xistos e paragneis, formados por "follas" de rocha superpostas. Estas rochas metamórficas formáronse a partir de sedimentos e rochas graníticas, refundidas e pregadas na 1ª fase da oroxenia hercínica.

As rochas máis antigas do Parque son os xistos e paragneises de Cortegada, mentres que as máis novas son as granodioritas de Sálvora.

Xeomorfoloxía

Catro arquipélagos de formas distintas resistíndose ao mar.
Distinta época de formación, distinta estrutura nas súas rochas, distinto modelado erosivo, distintas condicións para a vexetación, configuran os relevos dos catro arquipélagos. Esta heteroxeneidade nas formas das illas fai do parque un conxunto paisaxístico moi destacado, dentro dun suxestivo contexto mariño.

Cíes e Ons son illas de formas alongadas e caracterizadas por unha morfoloxía oposta entre as súas caras oeste e leste. A parte oeste expón os acantilados fronte ao océano. A cara este, que mira ás rías, descende ao nivel do mar con roquedos e areais. A escuma das ondas rotas nos acantilados forza ao visitante a imaxinarse ante altos muros que defenden ao sosegado mar das rías fronte ás ondas do atlántico.

Sálvora, que esquece as formas alongadas e inclinadas das súas illas veciñas para describir un contorno máis redondeado e plano, substitúe os altos e angulosos acantilados por unha serie de grandes rochas esféricas. Estes "birlos" ofrecen formas suaves e escorregadizas aos golpes das ondas.

Cortegada evita as ondas do océano protexéndose na ría. Presenta un relevo baixo e un contorno de areais e planicies rochosas.

Unha costa en mosaico con acantilados, furnas, ramplas e areais.
A costa rochosa ofrece ás ondas a cara máis dura das illas.

A zona exposta das illas de Ons e de Cíes caracterízase pola presenza de acantilados, constantemente azoutados polas ondas do océano. O acantilado é unha formación costeira inclinada e abrupta en maior ou menor medida, caracterizada por ser zona rochosa emerxida pero afectada pola erosión do mar. As rochas graníticas ofrecen dureza e estabilidade ao acantilado.

As "furnas" ou covas son produto da erosión no acantilado nuns puntos que se degradan máis rapidamente que as rochas próximas. Nas illas están relacionadas coas fracturas nas rochas. A morfoloxía das 38 furnas que hai no Parque (24 en Ons e 14 en Cíes) depende do material xeolóxico, orientación das fracturas, e grao de erosión que lle afecta. O "Buraco do Inferno"en Ons é unha furna cuxo teito se afundiu, creándose un pozo de 43 metros de desnivel, que conecta a superficie co fondo da cova.

As ramplas de birlos son zonas horizontais costeiras constituídas por fragmentos de rochas redondeados polo efecto das ondas (cantos rodados). Son zonas antigamente cubertas polo mar. A praia de Cantareira, en Cíes, é un bo exemplo de rampla. Esta formación é moi típica na illa de Sálvora.

A erosión orixina misteriosas formas nas rochas

  • Birlos: grandes bloques redondeados pola auga e o vento
    Moi típicos da illa de Sálvora, son formacións de grandes bloques graníticos redondeados. A erosión da auga e do vento entre as fracturas horizontais das rochas suaviza os ángulos e redondea os bloques.
  • Alvéolos e pías: escavacións nas rochas
    Son formacións erosivas de carácter máis químico (transformación dos minerais, formación de cristais de sal) que mecánico (vento) ou biolóxico (mofos e líquenes). A auga de chuvia, cargada de sal mariño, acumúlase en pequenos afundimentos nas rochas graníticas ou en zonas máis débiles ante a erosión. Estes afundimentos iranse agrandando a medida que o efecto químico da auga disgregue os minerais da rocha.

As pías danse en superficies horizontais e os alvéolos en superficies verticais.

Os taffoni son cavidades nas rochas creadas pola evolución dos alvéolos, perforando a rocha.

A costa areenta: praias e dunas moldéanse ante o mar
As praias son zonas de deposición de areas ou gravas. As correntes mariñas litorais e a ondada perden forza nas costas protexidas dos ventos atlánticos (interior das rías, cara este das islas,?). Este descenso na velocidade do mar provoca a diminución da súa capacidade de arrastre de sedimentos, polo que se produce a deposición nas praias.

A orixe das areas de Cortegada é principalmente fluvial ao encontrarse na desembocadura do río Ulla, mentres que as das restantes illas proveñen da erosión da súa propia costa. Así mesmo hai unha considerable proporción de restos de cunchas e algas calcáreas, maior canto máis exposta sexa a praia.

As dunas son depósitos de area que o vento dominante, de dirección do mar cara a terra, transporta dende a parte alta da praia cara ao interior. Se hai un obstáculo (vexetación ou rochas) o vento perde velocidade e deposita a area.

Destacan polo seu tamaño e importancia botánica as dunas de Muxieiro en Cíes ou as de Melide en Ons.
O sistema praia-duna é un ecosistema caracterizado por unha morfoloxía inestable, con cambios constantes, cuxa dinámica está influenciada polos ventos, as correntes e as ondas. Isto explica a súa fraxilidade ante calquera actuación na costa que modifique a dinámica costeira (peiraos, extracción de áridos...).

“O Lago” ou "Lagoa dos Nenos", onde a area do mar crea un lago salgado.
Este sistema xeomorfolóxico, tan fráxil como singular, está formado por unha barreira areenta (praia e dunas de Rodas) que actúa de ponte natural entre dúas illas, e unha lagoa ao oeste da frecha, denominada Lagoa dúas Nenos. Sitúase entre as illas de Monte Agudo e a illa do Faro, do arquipélago de Cíes.

* Orixe:
A acción protectora contra as ondas e fortes correntes que exercen as illas sobre a súa cara este fai que se cree unha zona de sedimentación. As areas fóronse acumulando entre as dúas illas e creando unha barreira de case 1.5 Km. de lonxitude, dende Punta Muxieiro ata Punta dás Vellas. Nesta barreira fórmase a praia de Rodas flanqueada por cordóns dunares de grande importancia botánica.

Como consecuencia desta acumulación de area, créase unha lagoa comunicada permanentemente co océano pola súa banda oeste (comunicación parcialmente interrompida dende a construción dun dique de comunicación entre as illas). Esta comunicación é suave debido ao dique natural que supoñen as rochas existentes no estreito oeste da lagoa. As augas entran con pouca forza depositándose areas e limos no fondo, esenciais para a permanencia das importantes pradarías de Zostera, planta acuática con flor. Este ecosistema ofrece refuxio para a reprodución e cría de diversos peixes e moluscos.

As infraestruturas construídas hai unhas décadas no litoral impactan actualmente na dinámica das correntes costeiras, polo que a busca de solucións é un reto para a conservación do Parque. O dique artificial, que une as dúas illas, interrompe o normal intercambio de augas polo que ao entrar con menos forza se depositan máis limos, colmatando a lagoa. Tamén o peirao de Rodas modifica as correntes mariñas, descendendo o depósito de areas na parte norte da praia de Rodas e acumulando máis na parte sur.

Climatoloxía das Illas Atlánticas

As Rías Baixas galegas están encadradas nunha rexión de clima oceánico con altas precipitacións e moderada estacionalidade, tanto térmica coma hídrica.

Non obstante nos arquipélagos situados no exterior das rías (Cíes, Ons e Sálvora), apréciase unha menor descarga de chuvias que na costa próxima. Isto é debido a que as baixas altitudes das illas apenas significan un obstáculo para as nubes, en contraste coa barreira de montes costeiros de ata 700 metros de altura.

A escaseza relativa de chuvias, unida á pouca profundidade dos chans, provoca que nos meses do verán se produza un descenso de auga dispoñible no chan para as plantas, sendo este un período de seca.

O clima das illas afástase do carácter atlántico que proclama o seu nome, xa que esta seca introduce un factor tipicamente mediterráneo.

Autores como Allué describen ás illas como unha "subrexión fitoclimática de tipo mediterráneo subhúmido de tendencia atlántica". As chuvias de outono e inverno compensan a escaseza estival, producíndose así un balance hídrico anual positivo (a auga de chuvia é maior que a evaporada).

A situación estuárica de Cortegada fai que o seu clima sexa definido polo mesmo autor como "subrexión atlántica europea", perdendo a condición mediterránea das outras illas.

A temperatura media anual nas illas oscila entre os 13 e 15ºC, sendo pequena a diferenza entre a temperatura media dos meses máis cálidos (xullo e agosto: 18-20ºC) e os meses máis fríos (decembro e xaneiro: 10-12ºC).

Os ventos predominantes nos meses de verán sopran dende o Norte, mentres que en inverno o fan predominantemente dende o Sueste.

Edafoloxía

A pendente, a rocha madre, o clima e os seres vivos son os ingredientes dos diferentes chans.

O tipo de chan, os seus nutrientes e o seu espesor, condicionan a vida que alberga.

A pendente do terreo xoga un importante papel na formación dos chans pola súa relación coa súa erosionabilidade. Os chans son máis profUndos cando a pendente é menor.

O tipo de rocha do que nace o chan vai definir os seus minerais e nutrientes, así como a súa estrutura (proporción de areas e arxilas). Os chans formados sobre rocha metamórfica son máis propicios que os graníticos (predominanes no parque) para o crecemento vexetal por ser máis arxilosos, mantendo máis a humidade, e por achegar máis micronutrientes (calcio, magnesio, potasio e sodio). A baixa presenza destes catións define aos chans do parque como ácidos.

Tamén o clima conforma os chans, en especial a pluviosidade, xa que as chuvias aceleran a disgregación das rochas e elimina os nutrientes do chan, acidificándoos en maior medida.

Os microorganismos, fauna edáfica e a vexetación achegan ou modifican nutrientes, e aumentan a porosidade do chan (escavación de galerías, raíces...).

Nas illas de Cíes e Ons, de dominio granítico e pendente Oeste-Leste, o esquema básico de tipos de chans é o seguinte:

  • Leptosol: Alta pendente e erosión. Chan de menos de 30 cm de profundidade
  • Cambisol: En zonas de suave pendente e menos erosión fórmanse chans máis profundos e mellor desenvolvidos.
  • Regosolo: Zona de depósito de rocha desprendida da aba. Fórmase o chan a partir dese material.
  • Arenosol: Chans de area depositados polo mar. Contén sal e carbonato cálcico das cunchas.

En Cortegada e Sálvora existen estes catro tipos de chans, pero polos seus suaves relevos aparecen máis a miúdo chans tipo cambisol ou mesmo chans encharcados. En Cortegada, pola súa situación estuárica, na desembocadura do río Ulla, aparecen chans de tipo "fluvisol", onde se acumulan sedimentos mariños e fluviais, recibindo materiais recentes a intervalos regulares (polas mareas, por exemplo).

Só nos chans máis profundos e húmidos se desenvolve vexetación arbórea autóctona (ou agricultura). Nas proximidades dos acantilados desenvólvense matogueiras de toxo, mentres que nos aerenosoles crecen plantas de duna, de gran fraxilidade e importancia botánica.

Hidroloxía

As gretas das rochas atesouran reservas de auga.

Cando se define as características hidrolóxicas dun lugar débese ter en conta tanto a climatoloxía coma a capacidade do chan de almacenar auga.

O clima está definido pola seca estival, pero por un balance hídrico anual positivo.

A rocha das illas (graníticas e metamórficas) son abondo impermeables como para non crear acuíferos importantes.

Isto provoca a perda da maior parte da auga de chuvia, ben mediante a escorrentía cara ao mar ou ben pola evapotranspiración (auga captada polas raíces da vexetación e a evaporada do chan directamente).

O anteriormente descrito fai difícil imaxinar o abastecemento dos núcleos de poboación insulares que chegaron a existir en todas as illas. Isto faise posible debido á presenza de múltiples fracturas no granito (diaclasado) por onde se coa a auga, creando pequenos e superficiais acuíferos nas illas. As diáclases tamén serven como saída da auga retida, creando mananciais.

As perdas recupéranse de forma natural coas chuvias de outono e inverno.

O poboado de Cortegada, xa abandonado, asentouse nas inmediacións do manancial cuxa fonte se encontra ao lado da ermida, existindo tamén un pozo no interior da illa.

En Sálvora, menos estudada hidrológicamente, coñécense catro mananciais con distintos aproveitamentos: un antigo muíño, dúas fontes e unha toma de auga para o faro.

O número de mananciais na illa de Ons é de 11, mentres que Onza non ten ningún.

Moitos destes mananciais xorden en zonas de contacto entre o granito e as rochas metamórficas. Estes mananciais cobren todas as necesidades de auga dos poboadores da illa.

No arquipélago de Cíes a illa do Faro é a que presenta maior número con 6 mananciais, 4 na illa de San Martiño e 2 na illa de Monte Agudo.

En Cíes, a antiga reforestación forestal das zonas de matogueira causou o aumento da evapotranspiración, provocando o desecamento dalgúns dos acuíferos.

O aproveitamento dos mananciais construíndo pozos, lavadoiros, fontes ou canles de regadío alterou os ecosistemas de reprodución dalgúns anfibios (mananciais, chans encharcados...). Algúns sumidoiros das fontes ou lavadoiros convertéronse nos seus substitutos artificiais.

No que se refire a augas superficiais non existe unha rede permanente extensa, xurdindo pequenos regueiros que apenas perviven en verán.

Fauna

Descargar documento fauna en formato PDF

Aínda que os fondos mariños das illas albergan gran parte da fauna total do Parque Nacional, non por iso é menos importante a fauna terrestre. Así, o illamento do continente, os particulares condicións microclimáticos de cada arquipélago, e a extraordinaria riqueza en recursos mariños das súas augas, fan que a fauna terrestre das Illas Atlánticas constitúa tamén un patrimonio natural único.

Á marxe dos invertebrados, que están pendentes de futuros traballos de investigación e catalogación, a maior parte da fauna vertebrada terrestre do parque pertence ao grupo das aves, sendo moito máis escaso o número de especies de anfibios, réptiles e mamíferos.

Invertebrados

Os invertebrados terrestres son un dos grupos faunísticos menos estudados do Parque Nacional e da natureza en xeral, aínda que isto non supón, nin moito menos, que teñan menos importancia ecolóxica que os demais grupos. Así, abonde sinalar que a nivel mundial os coñecidos vulgarmente como "bichos" supoñen máis do 80% de todas as especies do reino animal.

No ámbito das Illas Atlánticas si case todas as especies catalogadas se circunscriben ao arquipélago de Cíes, xa que é onde se realizaron o maior número de estudos e prospeccións de campo.

Entre os gasterópodos terrestres podemos destacar o caracol Portugala inchoata e a babosa Geomalacus maculosus, cuxa distribución se restrinxe á área lusitánica da Península Ibérica.

Os coleópteros ou escaravellos son os invertebrados mais estudados do Parque, entre eles figuran algúns endemismos restrinxidos ás illas Cíes e zonas próximas, como Stenosis oteroi ou Tetramelus parvus que habitan entre os tojales dos acantilados. Tamén neste arquipélago se describiu recentemente unha nova especie para a ciencia; o escaravello Ernobius vinolasi, que se encontra nos bosques costeiros de piñeiro marítimo.

Da orde dos ortópteros (saltón, grilos, etc.) encontramos a "chicharra" ou grilo de matogueira Callicania seoanei, e dos blatópteros a cascuda Ectobius Brunei; ambas as dúas son especies exclusivas do noroeste peninsular, mentres que a cadela de frade (dermápteros) Mesochelidura occidentalis aparece unicamente citada en Cíes e en zonas próximas a Lisboa.

En canto ás bolboretas ou lepidópteros destaca a presenza da bolboreta arlequín ou Zerynthia rumina, e a espectacular bolboreta macaón Papilio machaon, especie que se encontra en regresión en toda Europa, polo que está protexida nalgúns países.

Anfibios e réptiles

En xeral, os anfibios e réptiles encóntranse escasamente representados nas Illas Atlánticas en comparación coa súa abundancia relativa nas costas galegas adxacentes. Non obstante, o illamento que sufriron estas poboacións nos últimos 10.000 anos como consecuencia da formación das illas, confire unha singular importancia ecolóxica e evolutiva á herpetofauna do Parque Nacional.

Ao mesmo tempo, as diferenzas microclimáticas, de variabilidade de hábitat e de dispoñibilidade de auga existentes entre os distintos arquipélagos do Parque Nacional, provocan que o número de especies de anfibios e réptiles presentes varíe mesmo entre as propias illas dun mesmo arquipélago. (Ver anexo anfibios e réptiles).

A escaseza de cursos de auga permanentes e a baixa humidade edáfica fai que a presenza de anfibios sexa moi limitada, despois de detectarse tan só tres especies nas Illas Atlánticas:

A píntega común (Píntega píntega) require unha presenza continua de humidade, permanecendo enterrada en fase de letargo durante os períodos de sequidade. Xeralmente pon as súas larvas na auga (reprodución ovovivípara), aínda que estudos recentes indican que as píntegas das Illas Atlánticas se reproducen de forma totalmente vivípara, é dicir, parindo en terra firme xuvenís xa metamorfoseados, comportamento que ata o momento só se detectara en poboacións moi concretas da Cordilleira Cantábrica e Pirenaica. Cualificada como especie "Vulnerable" no ámbito peninsular, é moi abundante en Ons onde os exemplares parecen presentar un maior grao de melanismo (predominancia da cor negra e escaseza de manchas amarelas na superficie corporal) do habitual. Pola contra, actualmente a píntega é moi escasa no arquipélago de Cíes, onde practicamente se encontra relegada á illa Sur ou de San Martiño, aínda que existiu unha poboación na illa do Faro ata mediados dos anos 90. Ambas as dúas considéranse poboacións illadas ameazadas (Atlas e Libro Vermello dos Anfibios e Réptiles de España). Non se encontrou este anfibio nos arquipélagos de Sálvora e Cortegada.

O tritón ibérico (Trituros boscai), a diferenza das píntegas, realiza todas as fases da reprodución na auga, onde permanece gran parte de primavera e verán ata que pasan a terra firme, para o cal a súa pel se volve máis dura e grosa para evitar a deshidratación corporal. Esta especie exclusiva do occidente da Península Ibérica, encóntrase nas Illas Atlánticas nos arquipélagos de Ons e Sálvora.

O sapillo pintojo ibérico (Discoglossus galganoi) é a única especie de anuro (anfibios sen cola) presente no Parque Nacional. Podemos encontralo nos 4 arquipélagos, aínda que a súa situación é crítica en Cíes, onde non se encontrou nos últimos anos, mentres que é relativamente abundante en Sálvora.

Os réptiles son moito máis abundantes no Parque que os anfibios debido sobre todo á orografía rochosa das illas e a que o clima das illas é máis favorable a estes animais ben adaptados a medios secos e cálidos.

O lagarto ocelado (Lacerta lepida), cun tamaño medio entre os 15 e 18 cm., sen contar a cola, é o lagarto máis grande de Europa, sendo bastante abundante en todos os arquipélagos do Parque. A poboación da illa de Sálvora foi descrita recentemente como unha subespecie diferente: Lacerta lepida oteroi.

A lagarta ibérica (Podarcis hispanica) é o réptil máis frecuente en todo o Parque Nacional, e o único que coloniza tamén os illotes máis pequenos. Os individuos das illas presentan un maior tamaño corporal medio que os seus veciños continentais, diferenza que se fai maior canto máis ao norte se encontre o arquipélago (Sálvora). A lagarta ibérica non esta presente en Cortegada, onde si encontramos a lagarta de Bocage (Podarcis bocagei), que se distribúe preferentemente polos roquedos costeiros deste arquipélago.

Aínda que o seu aspecto alongado e escamoso recorda máis o dunha serpe, as chamadas "serpes de cristal" son en realidade lagartos que carecen de patas (escánceres) ou as teñen moi diminutas e atrofiadas (eslizones). Son insectívoras, de hábitos diúrnos e vivíparas, é dicir, paren crías totalmente desenvolvidas. De ampla distribución, o escáncer común (Anguis fragilis) e o eslizón tridáctilo (Chalcides striatus) encóntranse en todos os arquipélagos do Parque.

O eslizón ibérico (Chalcides bedriagai) a diferenza do eslizón tridáctilo ou común posúe catro extremidades ben desenvolvidas aínda que proporcionalmente pequenas, provistas cada unha de 5 dedos. Especie endémica da Península Ibérica, nas Illas Atlánticas tan só se encontra no arquipélago de Cíes. Esta poboación esta considerada "En Perigo" de extinción no Atlas e Libro Vermello dos Anfibios e Réptiles de España.

As cobras (Familia Colubridae) son relativamente escasas no Parque, coa excepción do arquipélago de Ons, onde non son raras as grandes cobras de escaleira (Elaphe scalaris) que adoitan superar doadamente o metro de lonxitude; o maior exemplar medido ata a data en Ons mediu 1,35 m. Máis pequenas e tamén inofensivas son as outras dúas especies de ofidios presentes no Parque: a cobra lisa meridional (Coronella girondica) e a cobra viperina (Natrix maura) cuxo nome alude a que imita o aspecto e comportamento das víboras como estratexia defensiva para enganar os seus depredadores e que non dubida en internarse nas pozas intermareais para capturar pequenos peixes.

Aves

A capacidade de voo destes vertebrados terrestres, así como a proximidade das illas ao continente, podería en principio levar a pensar que a importancia deste grupo faunístico non ten nada de particular no Parque Nacional. Nada máis lonxe de realidade, xa que a escasa presenza humana, a dispoñibilidade de bos sitios de cría e sobre todo a extraordinaria abundancia de recursos mariños das augas circundantes, fan que as Illas Atlánticas constitúan o fogar idóneo para unha gran variedade de aves, especialmente as mariñas, aínda que tampouco faltan as terrestres e as migratorias.

Neste sentido, os arquipélagos de Cíes e Ons están catalogados como zonas ZEPA (Zonas de Especial Protección para as Aves) segundo as directrices da Directiva Aves 79/409/CEE.

Aves mariñas

Neste grupo inclúense as aves ecoloxicamente ligadas ao medio mariño, é dicir, aquelas que obteñen o seu alimento do mar e polo tanto evolucionaron desenvolvendo adaptacións específicas que lles permiten sobrevivir neste, como glándulas desalinizadoras, plumaxe impermeable, patas palmeadas, etc. Son miles as aves mariñas que utilizan os acantilados das Illas Atlánticas para aniñar. Sen dúbida constitúen unha das xoias naturais máis importantes e coñecidas do Parque Nacional. De entre elas, destacan como nidificantes a gaivota patiamarilla, o corvo mariño moñudo, a gaivota sombría e o paíño europeo, xa sexa pola singularidade das colonias que forman ou polo elevado número de individuos que compoñen estas.

Gaivota patiamarilla

É a ave máis abundante e unha das máis emblemáticas do Parque. En primavera miles de parellas desta gaivota concéntranse formando unha espesa e ruidosa colonia que tapiza as abas occidentais das illas.

Cada parella adoita poñer de 1 a 3 ovos que eclosionan entre finais de maio e principios do mes de xuño. Os pitos teñen unha cor pardo-agrisado pouco rechamante que lles axuda a camuflarse entre a vexetación. Durante aproximadamente 2 meses permanecen nas proximidades do niño, sendo alimentados e protexidos con celo pola parella reprodutora. Ao final deste período os polos xa alcanzaron practicamente o mesmo tamaño corporal que os seus proxenitores e comezan os seus primeiros exercicios de voo. Nese momento abandonan o niño e deben comezar a subsistir por si sós, aínda que son poucos os que conseguen superar esta crítica etapa e converterse en adultos reprodutores. Boto que acontece entre o terceiro e quinto ano de vida. É entón cando a súa plumaxe se torna branca e gris (no dorso), e o pico e as patas se volven totalmente amarelas, trazo que dá nome a esta especie.

Aínda que a distribución desta especie abrangue a maior parte das costas da Europa meridional, nas Illas Atlánticas aniñan máis de 30.000 parellas reprodutoras de gaivota patiamarilla, constituíndo a maior concentración do mundo desta ave.

Gaivota sombría

Gaivota de aspecto e tamaño moi similar á gaivota patiamarilla, tan só se diferencia por ter a parte superior das ás e dorso máis escuros que este. A súa distribución en Europa é máis reducida e na costa española conta con poucos núcleos de cría, sendo o das Illas Atlánticas un dos máis importantes.

Dentro do Parque practicamente a totalidade da poboación desta gaivota concéntrase no arquipélago de Sálvora con aproximadamente un centenar de parellas reprodutoras, o que constitúe unha importante colonia a nivel peninsular.

Corvo mariño moñudo

O nome desta especie provén da crista ou "moño" de plumas que estas aves locen na súa cabeza durante a época de cría.

De cor negra e estilizada figura, esta ave mariña concéntrase en roquedos illados (posaderos) para secar a súa plumaxe ao sol. Desprázase voando a rentes de auga en busca de bancos de lanzones e outros peixes que constitúen o seu alimento, e que captura mergullándose baixo as augas. O período de cría é moito máis variable que o da gaivota patiamarilla, aínda que en xeral adoitan criar entre febreiro e agosto. Para iso constrúen os seus niños nas repisas rochosas das "furnas" ou entre os bloques de granito dos acantilados en zonas próximas ao mar.

En poucos meses os pitos inxiren unha gran cantidade de alimento o cal lles permite desenvolverse rapidamente ata converterse en xuvenís ou inmaturos, que se caracteriza por presentar tonalidades claras en colo e peito. A miúdo estes reúnense en rochas de doado acceso próximas ao mar ("gardarías") dende onde comezan a mergullarse para pescar cos adultos.

A pesar de que as Illas Atlánticas, con máis de 800 parellas constitúen un dos maiores núcleos reprodutores desta especie no mundo, detectouse unha importante diminución poboacional nos últimos anos. As redes de pesca e a contaminación por hidrocarburos son os seus principais inimigos. Na actualidade, o corvo mariño moñudo está cualificado como especie en perigo e o Parque Nacional está a desenvolver un Plan de Manexo e Conservación para contribuír a garantir a supervivencia desta ave mariña, emblemática para o espazo natural protexido.

Paíño europeo

É esta unha ave mariña extremadamente difícil de localizar debido aos seus hábitos nocturnos e á inaccesibilidade dos lugares que elixe para criar; gretas en illotes e roquedos moi afastados onde a perigosidade da ondada dificulta enormemente o acceso a estas colonias. Nas Illas Atlánticas existe un pequeno núcleo de cría con aproximadamente 10 parellas nidificantes no arquipélago de Cíes.

Esta ave lonxeva de pequeno tamaño ten unha taxa reprodutora moi baixa xa que pon un só ovo e, ao igual que outras aves mariñas, pode presentar intermitencia na reprodución, é dicir, non cría todos os anos.

O paíño é unha ave estritamente peláxica e migratoria que só se achega á costa para criar ou para refuxiarse dos fortes temporais que azoutan estas augas, de aí que un dos seus nomes galegos sexa "Paíño do mal tempo". Está catalogado como Vulnerable (VU) no Libro Vermello das Aves de España e de "interese especial" no catalogo da fauna ameazada de España (439/90) polo cal se considera prioritaria a súa conservación.

Á marxe das aves que se reproducen no Parque, ao longo de todo o ano é frecuente a presenza doutras aves mariñas e acuáticas que fan uso das augas do Parque durante os seus períodos migratorios e invernantes.

Destaca a presenza de centos de corvos mariños grandes (Phalacrocorax carbo) que utilizan as illas como dormidero durante o inverno. Neste período tambien é frecuente a presenza de densos grupos de mascatos europeos (Morus bassanus) realizando espectaculares "picados" para capturar peixes nas augas que rodean as illas. As pardelas tamén son visitantes asiduas destas augas atlánticas, destacando polo seu número os grupos de pardelas baleares (Puffinus mauretanicus) que se achegan durante os meses estivais (ave que esta catalogada como en Perigo Critico de Extinción). Tamén nestes meses é habitual a presenza do ruidoso carrán patinegro (Sterna sandvicensis) sobrevoando as transparentes augas das praias.

As numerosas pozas intermareais, as praias e zonas rochosas, e o Lago en Cíes, son utilizadas por moitas aves durante os pasos migratorios como lugar de descanso e refuxio, sendo habitual a presenza de garzas, garzotas, vuelvepiedras, andarríos, zarapitos e outras aves limícolas.

Aves terrestres

A pesar da escasa superficie terrestre do Parque (1.195 hai.) non son poucas as especies de aves terrestres que aniñan nos distintos arquipélagos deste, moitas delas en clara regresión na costa galega adxacente e nas propias illas.

Entre as aves rapaces non faltan o busardo rateiro, o azor, o falcón peregrino e o lagarteiro, aínda que este último só se encontra no arquipélago de Ons. Tamén aniñan en Cíes e Ons o birrio real e a ruidosa noiteboa. A gralla e a cada vez máis escasa gralla piquirroja tan só están presentes na illa de Ons, feito que posiblemente estea relacionado coa diminución dos usos agrícolas nas illas, como os cultivos de maíz,etc. Outros córvidos como o corvo ou a choia negra tamén son escasos no Parque.

Tamén podemos encontrar aves de mediano porte así como os pequenos paseriformes, que se benefician do morno clima das illas. Entre o arborado, ademais de pombas torcazas, rulas e merlos, tamén abundan os verderolos, currucas, pimpíns e carboeiros. Nos tojales e matogueiras son comúns as tarabelas, aínda que tampouco faltan paporrubios e xílgaros, mentres que entre os roquedos mariños son frecuentes as lavandeiras e os rabirrubios tizóns.

Mamíferos

Debido á súa reducida superficie terrestre e ao seu illamento, as Illas Atlánticas presentan, en xeral, unha menor biodiversidade de mamíferos con respecto ás costas continentais próximas.

Algúns deles, como o coello (Oryctolagus cuniculus), adaptáronse excepcionalmente aos particulares condicións insulares (ausencia de depredadores, escasa presenza humana, etc.), polo que se encontra amplamente distribuído por todos os arquipélagos do Parque. Tamén son frecuentes os pequenos roedores como o rato caseiro (Mus domesticus), o rato de campo (Apodemus sylvaticus) e sobre todo a rata negra (Rattus rattus), especie ameazada no Reino Unido e centro-Europa. A pequena musaraña gris (Crocidura russula), o ourizo europeo (Erinaceus europeus) e a toupa (Talpa occidentalis) completan a lista de pequenos mamíferos do Parque. En canto aos morcegos, a falta de estudos máis detallados, detectouse a presenza de polo menos tres especies no Parque; morcego común (Pipistrellus pipistrellus), morcego campesiño (Eptesicus serotinus) e morcego grande de ferradura (Rhinolophus ferromequinum). Este ultimo esta catalogado como Vulnerable (VU) en España e En Peligro (EN) de extinción en Baleares.

Outros mamíferos como os gatos asilvestrados (Felix catus) foron introducidos polo home e constitúen unha seria ameaza para os escasos micromamíferos autóctonos das illas. A recente presenza do visón americano (Mustela vison), especie foránea procedente das granxas de cría que se naturalizou en toda a costa atlántica da Península Ibérica, tamén é especialmente preocupante, sobre todo na illa de Sálvora onde xa empeza a supoñer un problema para as colonias de aves mariñas nidificantes ás que depreda ovos e pitos e mesmo exemplares adultos.

Aínda que existen referencias sobre a presenza antano habitual de grupos de londras (Lutra lutra) nas augas que rodean as illas, tal como indican topónimos como "furna dás lontras" (cova das londras), a súa presenza nas illas é moi rara hoxe en día.

Outros mamíferos introducidos polo home para fins cinexéticos ou gandeiros son: o asno e a ovella en Ons, a cabra en Cortegada e o cabalo e o cervo en Sálvora.

Flora

Descargar documento flora en formato PDF

A flora das Illas Atlánticas no planeta terra. Bioxeografía

A bioxeografía é a ciencia que une a xeografía e ecoloxía para estudar a distribución dos seres vivos na Terra. Nela defínense, baseándose en criterios climáticos, xeolóxicos, edafológicos, etc., unhas unidades de orde xerárquica para clasificar a flora e vexetación do planeta. Atendendo a esta clasificación os catro arquipélagos do Parque Nacional sitúanse na Rexión Eurosiberiana, Superprovincia Atlántica, Provincia Atlántica-Europea e dentro do Sector Galaico-Portugués ocupan o Subsector Miñense, indicándonos este último un clima marcadamente mediterráneo, cunha maior seca estival que outras áreas.

Para completar a análise das comunidades vexetais diferéncianse distintos pisos bioclimáticos debido ao descenso térmico coa altitude, o que provoca unha zonación vexetal. O Parque Nacional presenta altitudes baixas, polo que pertence ao horizonte termocolino, estritamente costeiro e caracterizado pola suavidade dos seus invernos, feito que favorece o refuxio de moitas plantas termófilas, pouco resistentes ao frío.

En canto ao réxime de chuvias (ombroclima), segundo os datos existentes, que só en Cíes proceden do propio arquipélago, nestas últimas o ombroclima consideraríase subhúmido, mentres que en Ons, Sálvora e Cortegada sería húmido.

Unha paisaxe vexetal moi variada

A paisaxe vexetal que nos encontramos hoxe en día nos arquipélagos do Parque Nacional vén determinada fundamentalmente pola confluencia de factores ambientais e os derivados da ocupación humana das illas, de modo que cada unha destas nos ofrece un panorama diferente.

As Cíes, con abruptos acantilados, albergan unha variada flora que Islas Cíesachega un maior colorido á estampa mariña. A súa cara este está cuberta por toxos nas zonas máis altas e eucaliptos, acacias e piñeiros cara a abaixo, conformando unha ampla cuberta forestal que contrasta coa branca area das súas praias e dunas.

O arquipélago de Ons, con perfil suave e chairo, mostra grandes extensións de toxo con formacións illadas de eucaliptos, acacias, piñeiros, e pequenas manchas de salgueiro. Os seus acantilados, nalgunhas zonas tapizados con formacións almofadadas de armeria, ofrecen belas panorámicas

Islas CíesEn Sálvora domina a vexetación baixa de toxo, fentos e outras herbáceas que deixan sobresaír os seus grandes e característicos bloques graníticos. A flora de acantilado presenta un aspecto redondeado polos ventos e mestúrase nalgunhas zonas coa de dunas. Os illotes adxacentes, Sagres, Vionta, Noro, Gaboteira, Herbosa, etc. están desarborados, con formacións herbáceas e no caso de Vionta, a máis areenta, con flora dunar e algunhas xestas.

A imaxe que nos levamos da illa de Cortegada é unha estampa arborada: bosquetes umbríos de carballos, loureiros e salgueiros con plantas rubideiras que tapizan o chan, masas de piñeiros e eucaliptos que esconden as ruínas do antigo poboado ou pequenas zonas cubertas por ameneiros. Malveira Grande, Malveira Chica e Briñas son illotes de cobertura herbácea, aínda que a primeira presenta unha pequena formación forestal de carballo melojo.

Factores que influíron na transformación da paisaxe

O Océano Atlántico baña os catro arquipélagos do Parque Nacional, conformando unha paisaxe única e espectacular en cada unha das illas. É o principal axente modelador da paisaxe, ben directamente polo impacto da ondada na costa, ou de forma indirecta, por factores como o forte vento que procede do mar, facendo dificultoso o desenvolvemento dos seres vivos nestas condicións ambientais.

A vexetación, elemento fundamental da paisaxe, vese moi condicionada polos ventos, a elevada salinidade, a aridez estival e un escaso desenvolvemento do chan, que favorecen de forma natural un manto vexetal conformado maioritariamente por matogueira, e onde as masas arboradas se situarían, en lugares máis abrigados e con maior espesor dos chans, como os cavorcos. En Cortegada, pola súa situación ao abrigo dentro da Ría e a súa topografía, estas condicións ambientais suavízanse, marcando a diferenza co resto dos arquipélagos do Parque Nacional.

Esta paisaxe foi fortemente modificada dende antigo pola presenza humana, de modo que o panorama vexetal que nos encontramos hoxe en día nos catro arquipélagos do Parque Nacional ten pouco que ver co orixinal das illas. Aínda que esta acción antrópica nas illas comeza nas épocas prehistóricas, a maior parte da información existente é dos últimos séculos, cando factores diversos foron causantes da transformación da paisaxe:

  • A fertilización, debido aos cultivos ou aos excrementos do gando, provocou un cambio na composición do chan favorecendo a unhas especies sobre outras. Nos acantilados, os nutrientes achegados polas colonias de gaivotas tamén modifican as comunidades vexetais.
  • O control do crecemento sobre a vexetación efectuouse por un lado pola acernadura do gando que aínda hoxe exerce en Sálvora unha forte presión sobre a matogueira, e por outro polas curtas para leña que afectaban a toxos e xestas principalmente.
  • A ocupación de terras fértiles con cultivos e a humillación producida pola gandaría ou, en menor medida, polas xentes, levaron consigo un arrasamento da superficie vegetada, que no caso dos sistemas dunares se fixo importante co incremento do turismo nas illas.
  • O lume foi outro elemento de transformación paisaxística, dende as queimas para conseguir superficie para pastos ata os incendios, frecuentes en Ons e provocados en gran parte.
  • Dende as especies introducidas cos cultivos hortícolas aos repoboacións masivos con piñeiros, eucaliptos e acacias, producidas a mediados do século XX, a introdución de especies exóticas foi determinante na modificación da paisaxe vexetal, feito que resulta moi acusado no arquipélago de Cíes.

Co despoboamento das illas no século XX, e máis tarde a declaración das Cíes como Parque Natural en 1980 e o resto dos arquipélagos como Parque Nacional no 2002, a maioría destes factores de transformación desapareceron ou nalgúns casos minimizáronse, como no caso de Cortegada e Sálvora onde aínda existe presión polo pastoreo de herbívoros (cabras, cabalos e cervos).

Islas CíesAínda que a paisaxe está en constante evolución natural, en moitas ocasións faino de forma brusca debido á acción humana. É entón cando o home debe volver intervir para tratar de recuperar o panorama anterior a esa intervención. En referencia á paisaxe, o Plan Director da Rede de Parques Nacionais comenta: "Preservarase a paisaxe como un dos principais valores dos parques", e Procurarase recuperar un estado o máis parecido posible ao resultante da evolución natural. Así, é competencia do Parque Nacional preservar, e cando sexa necesario, recuperar, a súa evolución natural e os ecosistemas e paisaxes orixinadas por ela.

Os métodos tradicionais de curación con prantas medicinais: un saber en vías de desaparición

As mesmas condicións que causaron o abandono das illas polos seus habitantes nas últimas décadas do S. XX, como foron o illamento xeográfico ao que se vían sometidos e as duras condicións de vida que incluían a carencia de atencións médicas, favoreceron o desenvolvemento dunha cultura rica en coñecementos sobre os usos medicinais das plantas. Este saber estase a perder coa emigración cara a terra firme e a desaparición das últimas xeracións que basearon os seus remedios medicinais neles; o que sabe na actualidade sobre esta parte da cultura corresponde á illa de Ons, a única na que aínda existe poboación e a última na que se continuaron aplicando estes remedios.

Dada a dificultade da visita ao médico, que en ocasións durante o inverno resultaba practicamente imposible e que no mellor dos casos lles supoñía polo menos a perda dun día enteiro de traballo, só se acudía a el en caso de que os remedios tradicionais non desen resultado.

Esta medicina tradicional baseábase, por unha parte, na aplicación de remedios baseados en plantas, e por outra, en ritos e ensalmos máxicos para afastar a enfermidade, sobre todo cando esta era descoñecida e atribuíase ao mal de ollo.

Nos escasos estudos realizados catalogáronse máis de 40 plantas que se usaban como medicinais, entre elas a herba de Santiago (Senecio jacobaea), a madreselva (Lonicera periclymenum), a malva (Malva sylvestris) ou o sabugueiro (Sambucus nigra). Os remedios preparábanse en infusións, ungüentos ou illando o zume da planta, e habíaos para todo tipo de doenzas, dende catarros a diarreas, feridas ou dores reumáticas. Agora que a poboación insular se trasladou case na súa totalidade a terra firme, onde acudir ao médico non adoita revestir ningunha dificultade, estes documentos escritos van camiño de ser os únicos depositarios da enorme riqueza cultural que constitúen estes coñecementos.

Sobrevivir á dureza do medio. Adaptacións das plantas

Ao longo do tempo as condicións ambientais foron flutuando nos diferentes períodos xeolóxicos. Dende a aparición dos primeiros vexetais hai 400 millóns de anos, as plantas tiveron que ir evolucionando ao mesmo tempo que o ambiente cambiaba: só as especies que sufriron procesos evolutivos que melloraban a súa adaptación ás novas condicións conseguiron sobrevivir aos cambios, chegando ata os nosos días.

Hoxe en día, as condicións ambientais tamén son moi diferentes dunha rexión a outra do noso planeta, o que causa por exemplo que nunhas zonas creza un bosque tropical e noutras, vexetación desértica. Pero tamén acontece isto a unha menor escala: as condicións que se dan no litoral difiren das que hai no interior, o que, unido ao tipo de chan no que se instale, determina en boa medida a existencia dun tipo de vexetación ou outra.

No caso do litoral, a vexetación que vive nunha franxa próxima ao mar ten que soportar dificultades como son a elevada salinidade deste medio, fortes ventos, salpicaduras das ondas, chans moi porosos con escasa capacidade de retención de auga e nutrientes, forte insolación debida á reflexión da area, mobilidade do substrato areento, etc. Así, o éxito das plantas que crecen neste medio radica nas súas adaptacións para soportar o que en principio serían dificultades para o seu crecemento, e para iso desenvolveron algúns mecanismos como

Islas CíesAdaptacións ao vento: Crecemento almofadado. Son formacións vexetais redondeadas e pegadas ao chan para resistir os ventos. É frecuente encontrar estas adaptacións nas armerias (Armeria pubigera) que crecen nos acantilados.

  • Adaptacións á insolación: Acontece principalmente nas dunas onde a reflexión das areas incrementa este efecto e aumenta as temperaturas, pero tamén se poden encontrar exemplos nos acantilados. As plantas desenvolven cores esbrancuxadas, pelos, recubrimentos de ceras ou outras substancias, cutículas engrosadas, etc. co fin de reflectir a luz e que non lle incida tan directamente. Un exemplo é a algodooso (Otanthus maritimus), planta dunar recuberta de pelos.
  • Adaptacións á seca: En praias e dunas a alta porosidade das areas dificulta a retención de auga o que provoca que sexan ambientes moi secos e pobres en nutrientes. Para contrarrestar estas adversidades as plantas desenvolven longas raíces para captar auga, como o barrón (Ammophila arenaria subsp. australis), ou estruturas para almacenar auga, como os bulbos ou tubérculos da azucena de mar (Pancratium maritimum), ou as follas engrosadas da eiruga de mar (Cakile maritima). Para evitar a perda de auga desenvólvense mecanismos que reduzan a transpiración, como a redución da superficie foliar, follas duras e pinchudas, ceras protectoras da epiderme, etc.
  • Adaptacións á vida na area: Ademais das problemáticas xa comentadas, a vida na area presenta outras dificultades. É un substrato móbil que se despraza co vento, de maneira que deixa ao descuberto raíces ou enterra as plantas, que por outra parte sofren a escaseza de nutrientes e o impacto das areas na superficie vexetal que provoca unha abrasión nos seus tecidos e a flexión das partes aéreas. O reforzamento dos tecidos, desenvolvemento de longas raíces, diminución do tamaño foliar ou a asociación con bacterias fixadoras de nitróxeno, son algunhas das adaptacións para contrarrestar eses efectos. Podemos observar algúns na Loura de mar (Crucianella maritima) con follas endurecidas, en Linaria polygalifolia subsp. polygalifolia ou no Carrasco bravo (Helichrysum italicum subsp. serotinum), de follas estreitas.
  • Adaptacións á salinidade: A proximidade ao mar produce unha elevada salinidade no ámbito que vai dificultar a vida das plantas, xa que obstaculiza a absorción de auga. As plantas halófilas, que son as especializadas nestes medios, teñen en xeral un aspecto carnoso pois acumulan sales e auga nas súas células para compensar así as concentracións co exterior e facilitar a absorción de auga. Outros mecanismos son o aforro de auga para o que en moitas especies reducen a súa superficie foliar, como a Sarcocornia perennis e a Salicornia ramosissima, ou a excreción do sal a través de glándulas, o que lles dá unha cor esbrancuxada que ademais impide o quentamento dos órganos expostos ao sol.
  • Adaptacións á inmersión: A plantas que viven a maior parte da súa vida mergulladas na auga non teñen problemas de desecamento. Aquí a dificultade está no intercambio gasoso, a captación de luz e a resistencia ás correntes de auga. Por iso as plantas acuáticas desenvolven distintos tipos de follas: as que están mergulladas serán estreitas e delgadas para favorecer o intercambio de O2 e CO2 e a absorción de luz; as follas flotantes, sen problemas de captación de luz e gases, serán máis grosas, e redondeadas para favorecer a flotabilidade. Estes dous tipos de follas podémolos encontrar na espiga de auga (Potamogeton sp.).

ECOSISTEMAS

Neste apartado abránguense os distintos tipos de vexetación que existen nos catro arquipélagos do Parque Nacional. Definíronse oito grupos de vexetación segundo o hábitat que ocupan ou polo tipo de formación que constitúen.

ROQUEDOS E ACANTILADOS LITORAIS

Son zonas moi influenciadas polo mar, onde o embate das ondas, a alta salinidade e os escasos chans impoñen unhas condicións moi adversas para o desenvolvemento das plantas e onde tan só a vexetación especializada é capaz de instalarse. O vento tamén dificulta o crecemento vexetal ao soprar con forza nestas zonas, o que provoca que a vexetación adopte unha forma almofadada que ofrece menos resistencia. Inflúen ademais as colonias de nidificación de aves mariñas, principalmente gaivotas, que enriquecen o chan de substancias fertilizantes provocando cambios nas comunidades vexetais.

Nas Illas Atlánticas estes ecosistemas están amplamente representados, dende os abruptos acantilados dos arquipélagos de Cíes e Ons a uns máis suaves en Sálvora, ou os xa máis escasos roquedos litorais de Cortegada, onde ao estar ao abrigo dentro da ría de Arousa, os factores limitantes anteriormente citados minimízanse.

Nos acantilados de Cíes, Ons e Sálvora distínguense varias cinturas de vexetación segundo a súa proximidade ao mar. Nas zonas máis baixas e próximas ao mar, ocupando as gretas das rochas e moi influenciadas polas salpicaduras da ondada, instálase unha comunidade caracterizada polo perexil de mar (Crithmum maritimum), e a armeria (Armeria pubigera subsp. pubigera). Paralelamente, en sectores máis húmidos e umbríos, como as furnas ou covas mariñas, aparece unha comunidade dominada polo fento mariño (Asplenium maritimum). A esta cintura de vexetación denomínaselle halocasmofítica, termo que fai referencia á súa resistencia á salinidade e ao crecemento entre as rochas. No caso de Cortegada esta é a única cintura representada, a excepción da illa Malveira Grande, onde tamén crecen matogueiras de acantilado.

Nesta mesma franxa pero en zonas moi influenciadas polas colonias de aves mariñas, a comunidade anterior é substituída por outra de carácter halonitrófilo, resistente á salinidade e a altos contidos en nitróxeno, cuxas especies típicas son a macela mariña (Matricaria maritima subsp. maritima), Cochlearia danica e a estruga (Urtica membranacea).

A seguinte franxa de vexetación sitúase por enriba da anterior e corresponde aos pasteiros aerohalófilos. A ela chegan as gotas pulverizadas da ondada, o que provoca unha alta salinidade á cal fai referencia o termo que lles dá nome e que tamén alude aos fortes ventos existentes nesta zona. Un maior desenvolvemento do chan permite a instalación dun pasteiro dominado, segundo zonas, por armeria (Armeria pubigera), ou por collejas de mar (Silene uniflora) e dactilos mariños (Dactylis glomerata subsp. maritima). A comunidade típica dos pastos de acantilado do noroeste ibérico está dominada por festuca (Festuca rubra subsp. pruinosa) e cenoria mariña (Daucus carota subsp. carota), pero no Parque só é común en Ons, sendo moi escasa nas Cíes polo efecto nitrificante das colonias de gaivotas. Nas áreas con maior influencia destas colonias, estas comunidades modifícanse e nelas encontramos plantas cun carácter halonitrófilo máis marcado, como o feo branco (Holcus lanatus) ou a anxélica (Angelica pachycarpa). Nas abas con orientación sur e ligada a esta influencia, preséntase unha comunidade endémica do sur de Galicia, formada por caléndula mariña (Calendula suffruticosa subsp. algarbiensis) e parietaria (Parietaria xudaica).

Por último, sitúase na parte superior do acantilado a cintura menos influenciada polas salpicaduras mariñas, a da matogueira costeira, de acantilado ou aerohalófilo. Esta franxa constitúea fundamentalmente unha subespecie de toxo endémica galaico-portuguesa (Ulex europaeus subsp. latebracteatus), moi adaptado á duras condicións ecolóxicas que se dan neste medio. Acompáñano especies herbáceas comúns nos pastos aerohalófilos como as collejas de mar (Silene uniflora subsp.uniflora), anxélica (Angelica pachycarpa) ou a margarida maior (Leucanthemum merinoi), endémicas das costas galegas e norte de Portugal, Dactylis glomerata subsp. maritima, e varias especies leñosas de óptimo mediterráneo, como o jaguarzo negro (Cistus salvifolius), torvisco (Daphne gnidium) ou a xesta tola (Osyris alba). Esta matogueira supera o dominio do acantilado para internarse na parte este da illas. Nalgunhas abas instálanse tamén espinares de abruñeiro (Prunus spinosa), tratados no apartado de matogueira.

A ALTA CONCENTRACIÓN DE AVES MARIÑAS NOS ACANTILADOS PROVOCA IMPORTANTES CAMBIOS NA VEXETACIÓN DOMINANTE

A vexetación característica da maioría das zonas de acantilado das Illas Atlánticas non se corresponde coa comunidade típica desta mesma cintura de vexetación no resto de Galicia. Nos acantilados existen condicións que dificultan a vida vexetal como os fortes ventos ou a alta salinidade, e nunha boa parte das Illas Atlánticas existe ademais outro factor que a condiciona: a existencia das colonias de aves mariñas, especialmente de gaivota patiamarilla.
Así, nestes acantilados os principais procesos de alteración son a humillación e escarbaduras das aves e a achega de nutrientes que supoñen os seus excrementos. Nas análises realizadas nos chans das Illas Cíes, encontráronse valores significativamente maiores de nitróxeno e outros compostos que aparecen en altas concentracións nos excrementos de gaivota. Como resultado, encóntranse comunidades vexetais de marcado carácter nitrófilo, con especies como o feo branco (Holcus lanatus), anxélica (Angelica pachycarpa) ou a estruga (Urtica membranacea), que as diferencia, das comunidades típicas galegas

Esta vexetación modelada polas colonias de gaivota forma parte da paisaxe das illas, sempre condicionada polo mar e neste caso por estas aves que viven en estreita relación con el.

Praias e dunas

Ao igual que os acantilados, estes medios ofrecen unhas condicións de extrema dureza para o desenvolvemento de comunidades vexetais. Son hábitats que soportan altas insolacións e unha elevada sequidade e salinidade, cun substrato moi pobre en nutrientes, e debido aos ventos e á lixeireza das areas sofren movementos e cambios constantes. Estas características esíxenlles ás especies que alí se instalan unha alta especialización, distribuíndose as distintas comunidades en franxas segundo a distancia ao mar.

A primeira franxa corresponde á vexetación de praias, presente en todos os arquipélagos do Parque Nacional pero non en todas as praias. Aquí vai crecer un pequeno número de especies nitrófilas cun ciclo de vida curto, relacionadas cos arribazones mariños ou os restos orgánicos de orixe humana, e afectadas polo arrastre das mareas. Caracterízase por unha asociación vexetal na que destaca a eiruga de mar (Cakile maritima) acompañada por honquenia (Honkenya peploides) e corregüela mariñar (Polygonum maritimum) entre outras.

En canto á vexetación dunar, está presente nos sistemas dunares existentes nos arquipélagos de Cíes, Ons e Sálvora como é o caso do complexo dunar de Figueiras- Muxieiro e o da praia de San Martiño, ambas as dúas nas Cíes, a praia de Melide nas Ons ou a praia de Lagos en Sálvora.

A primeira fronte dunar ou dunas primarias é o que se sitúa máis preto da costa, nunha zona moi exposta á dinámica mariña, de modo que con frecuencia é arrasado pola ondada e a colonización vexetal debe volver iniciarse. Alí instálase fundamentalmente a grama mariña (Elytrigia juncea subsp. boreali-atlanticus), que coas súas longas raíces é capaz de fixarse ao substrato e soportar tanto o efecto da ondada durante as mareas vivas como do vento e desta forma ir fixando area tras de si. Acompáñano outras especies como o cardo mariño (Eryngium maritimun) ou a corregüela marítima (Calystegia soldanella).

As dunas secundarias forman o segundo cinto de vexetación. Aínda son dunas móbiles pero as condicións non son tan inestables como no caso anterior. Isto permite a instalación dunha maior variedade de especies que van fixar gran cantidade de substrato, actuando así como reservorios de area que contribúen ao equilibrio da praia, un sistema en constante movemento debido ao vento e ao mar que o erosionan e ao mesmo tempo posibilitan a súa formación. É característico desta franxa o barrón (Ammophila arenaria) que coloniza as cristas dunares grazas ás súas raíces de ata 4 metros de profundidade que lle posibilitan fixarse e ter éxito neste medio onde o aire sopra con máis forza e a morfoloxía dunar é variable. Outras especies que a acompañan son a algodooso (Otanthus maritimus), a corregüela e a lechetrezna (Euphorbia paralias).

A medida que nos afastamos do mar as condicións ambientais suavízanse e fórmanse as dunas terciarias ou campos dunares. O efecto do vento e a salinidade diminúe, polo que aumenta o número de especies que colonizan esta cintura e o seu grao de cobertura. Caracterízase por unha matogueira de especies halófitas dominada por plantas exclusivas do litoral iberoatlántico, como o carrasco bravo (Helicrisum italicum subsp. serotinum), Scrophularia frutescens, a vasoira parda (Artemisia crithmifolia) ou Iberis procumbens; tamén abunda a loura de mar (Crucianella maritima). No arquipélago das Cíes hai que destacar a presenza nesta comunidade da Armeria pungens e da camarina (Correma album).

Nos claros de dunas secundarias e terciarias, crecen comunidades anuais caracterizadas pola violeta de dunas (Viola kitaibeliana var. henriquesii) e a colleja de praias (Silene littorea), ambas as dúas endemismos ibéricos, mentres que en Sálvora e en menor medida en Ons destaca a presenza das principais poboacións ibéricas de Linaria arenaria. Nas dunas terciarias tamén se desenvolven outras comunidades de distribución galaico-portuguesa constituídas por pasteiros de pequeno porte, con Linaria polygalifolia e a gramínea Corynephorus canescens como especies características.

Xa por último, máis ao interior da duna terciaria, crece unha característica matogueira de trasduna, que se encontra unicamente en Cabo Vilán e, no Parque, no sistema dunar de Figueiras-Muxieiro, nas Cíes. Nel abunda a camarina (Correma album) e o toxo (Ulex europaeus subsp. latebracteatus), que diferencia esta comunidade doutras similares máis sureñas.

MATOGUEIRAS

A maior parte da superficie terrestre do Parque Nacional está cuberta por matogueiras, comunidades leñosas autóctonas que presentan diferente composición e natureza nos distintos arquipélagos.

A gran maioría son matogueiras costeiras xa tratadas no capítulo de vexetación de acantilado, e teñen carácter climácico, etapa madura da vexetación natural. Noutros casos representan etapas previas á rexeneración da vexetación arbórea nos procesos de sucesión vexetal, con masas impenetrables de toxos (Ulex europaeus subsp. latebracteatus), fentos aguia (Pteridium aquilinum) e silveiras (Rubus ulmifolius). Nas Cíes esta asociación ten a particularidade da ausencia total de breixos (Erica spp.).

En Ons e Sálvora tamén aparecen breixeiras húmidas ou higrófilas, que crecen en chans máis profundos e húmidos, caracterizados polo breixo (Erica ciliaris) e o cardo Cirsium filipendulum, acompañadas polo toxo (Ulex europaeus subsp. latebracteatus).

Outro tipo De vexetación de matogueira son os escobonales, formacións de vasoiras ou xestas, moi escasas, nas Cíes e en Cortegada onde están representadas pola especie Cytisus striatus, especie común na franxa litoral. Son máis abundantes en Ons, onde Cytisus striatus convive con outra xesta de grande interese, recentemente descrita e único endemismo exclusivo do Parque Nacional, Cytisus insularis.

As formacións de abruñeiro (Prunus spinosa), xa anteriormente citadas e presentes en todos os arquipélagos do Parque Nacional, están pouco estudadas pero presentan moito interese xa que corresponden a etapas anteriores á vexetación arbórea natural, e poderían considerarse como comunidades espiñentas autóctonas de orla de bosque, é dicir formacións de pequeno porte situadas na periferia. Distribúense en manchas entre os tojales, tanto nas abas acantiladas occidentais coma na cara oriental, ocupando os chans máis profundos. En Ons e Sálvora aparecen tamén pés de espiño albar ou espiño (Crataegus monogyna) e sabugueiro (Sambucus nigra). En Cortegada, o abruñeiro (Prunus spinosa) encóntrase só formando parte do estrato arbustivo.

BOSQUETES AUTÓCTONOS

A vexetación arbórea potencial do Parque Nacional correspóndese cun bosque de carballos de ámbito galaico-portugués, caracterizado por especies como o carballo Carballo (Q. robur), carballo melojo (Q.pyrenaica), acivro (Ilex aquifolium), rascacú (Ruscus aculeatus), xesta (Cytisus striatus), torvisco (Daphne gnidium) e Tamus comunis, entre outras. Non obstante a situación que nos encontramos é moi distinta: Cíes, Ons e Sálvora apenas presentan vexetación arborada autóctona, reducíndose a pequenos grupos illados de árbores. Isto é debido ás condicións ambientais destas illas que favorecen unha vexetación de matogueira con portes almofadados, e só nas zonas ao abrigo na cara este das illas é posible o desenvolvemento de vexetación arborada.

En Cíes, o arboredo autóctono, substituído por cultivos forestais de eucaliptos, acacias e piñeiros, redúcese a unha pequena rodal de carballo melojo (Quercus pyrenaica) na illa de Monteagudo, e algúns exemplares na illa de San Martiño, recordo daquelas masas autóctonas que crecían nas abas abrigadas das illas. A principios dos anos 90 comezouse a repoboar con especies autóctonas nalgunhas zonas do arquipélago, por Cytisus insularis o que podemos encontrar áreas con albedros (Arbutus unedo), bidueiros (Betuna celtiberica) ou carballos melojos (Quercus pyrenaica), entre outros.

En Ons os principais vestixios de bosque autóctono están constituídos polos salgueiros (Salix atrocinerea) que conforman as sebes dos terreos ou ocupan as proximidades de fontes e regatos, zonas dende as que se dispersaron a outras áreas da illa, e algún carballo melojo na parte norte (Quercus pyrenaica) que debeu de ser máis abundante no pasado. Tamén crecen sabugueiros (Sambucus nigra), castiñeiros (Castanea sativa) ou loureiros (Laurus nobilis), e ao igual que en Cíes, existen zonas repoboadas con especies autóctonas.

Sálvora tampouco presenta masas arboradas autóctonas, crecendo algúns salgueiros (Salix atrocinerea) e sabugueiros (Sambucus nigra) nas zonas de regatos, e loureiros (Laurus nobilis) nas proximidades do pobo.

A situación de Cortegada é ben distinta: arborada case na súa totalidade, segundo diversos autores parece que a vexetación boscosa autóctona procede das sebes que rodeaban os campos de cultivo e que colonizaron espontaneamente ao ser abandonados a principios do S.XX. Aquí, as árbores novas e a matogueira vense afectadas pola presión herbívora de cabras que aínda permanecen na illa e que limitan o seu crecemento.

Crece un bosque de carballos carballos (Quercus robur), acompañados de loureiro (Laurus nobilis), espiño albar (Crataegus monogyna), salgueiros (Salix atrocinerea) e algúns carballos melojos (Quercus pyrenaica) e castiñeiros (Castanea sativa) entre outros. A abundancia de salgueiros e loureiros podería clasificar estas áreas como moi ligadas a chans húmidos. Xunto con estas árbores preséntanse tamén a hedra (Hedera helix), escorodonia (Teucrium scorodonia), madreselva (Lonicera periclymenun), lirio fétido (Iris foetidisima) ou a Davallia canariensis, fento macaronésico que en Cortegada crece sobre carballos. Os loureiros de Cortegada ocupan chans con acumulación de auga. Aínda por estudar, son formacións de grande importancia debido á súa escaseza. Moi abundantes nas zonas baixas de Galicia no final da Era Terciaria, a gran maioría foron transformadas polo home, e na actualidade a laureda de Cortegada é a de maior extensión da Península Ibérica. O sotobosque destas formacións é escaso, reducíndose practicamente a un tapizado do chan pola hedra, acompañada dalgunhas plantas de escorodonia (Teucrium scorodonia) e dragontea (Arisarum vulgare). Os salgueiros (Salix atrocinerea), en chans permanente ou temporalmente encharcados, aparecen na parte este da illa como formación monoespecífica e na zona oeste se mesturan con ameneiros (Alnus glutinosa).

Hai que resaltar, en Malveira Grande, un dos illotes deste arquipélago, a existencia dunha interesante formación costeira dominada por carballo melojo (Quercus pyrenaica), ao que acompañan algún loureiro (Laurus nobilis) e espiño albar (Crataegus monogyna).

VEXETACIÓN RUPÍCOLA E PIONEIRA

Denomínase vexetación rupícola aquela que crece nas zonas de afloramentos rochosos, ocupando gretas e espazos entre as pedras onde se inicia a formación de chan. Sería tamén vexetación rupícola a halocasmofítica de acantilados, pero aquí trátase a vexetación rupícola con apenas influencia mariñar, comunidade moi común en muros e paredes de toda Galicia. Presente en todos os arquipélagos do Parque Nacional, en penas sen influencia halófila, e no caso de Cortegada, sobre grandes árbores. Caracterízase pola presenza de embigo de Venus (Umbilicus rupestris) e dos fentos Polypodium interjectum e Davallia canariensis.

Existe unha especie rupícola cuxa conservación está en ameaza. Nos arquipélagos de Cíes, Ons e Sálvora crece Rumex rupestris, catalogada En Peligro de Extinción polo Libro Vermello da Flora Vascular Española.

As comunidades pioneiras corresponden a aquelas colonizadoras de roquedos e claros que quedan entre a matogueira, ocupando tamén chans pouco profundos, con sempreviva (Sedum arenarium), Xolantha guttata e certas especies de gramíneas.

VEXETACIÓN ACUÁTICA

Vexetación de marisma

Son comunidades vexetais influenciadas directamente polo mar, onde as elevadas concentracións de sal son o principal condicionante, e que serven de alimento a moitos seres vivos que dependen delas, polo que o seu valor ecolóxico é enorme. Este tipo de vexetación está presente unicamente no arquipélago das Cíes, na zona do Lago, e no de Cortegada, nos illotes de Briñas e Malveira Chica onde é a vexetación dominante. As oscilacións das mareas provocan a distribución en franxas da vexetación en función do grao de inmersión.

Na franxa mergullada, presente só na lagoa de Cíes, viven dúas especies de plantas con flor que poden confundirse con algas polas súas follas acintadas. A Zostera mariña está permanentemente somerxida ocupando as zonas máis profundas, mentres Zostera noltii se sitúa máis preto da beira e aflora á superficie na baixamar.

Tanto o arquipélago de Cíes coma o de Cortegada presentan vexetación parcialmente mergullada, conformada por asociacións vexetais de plantas carnosas que acumulan auga nos seus tecidos internos como adaptación á salinidade. Halimione portulacoides, planta de follas verde-prateadas, acompañado de Salicornia ramosissima e Sarcocornia perennis, son plantas típicas desta franxa.

Nas beiras do Lago de Cíes e tamén en Cortegada, crece unha comunidade adaptada aos altos contidos de sal e nitratos, ligada a restos orgánicos, que deposita o mar, con Elytrigia atherica, Agrostis stolonifera e Suaeda maritima.

Na parte alta destas zonas instálase unha junquera de Juncus maritimus con Triglochin maritima ou Spergularia media. Na Malveira pequena a Crambe hispanica acompáñalle a malva Lavatera cretica que quizais é a que lle dá nome a esta illa.

Vexetación de auga doce

Aínda sen estudar, encóntranse en Sálvora comunidades vexetais acuáticas de augas doce, situadas nas pequenas pozas próximas a fontes. Son comunidades flotantes, que teñen as súas follas na superficie da auga e enraízan no fondo como a espiga de auga (Potamogeton sp.).

VEXETACIÓN NITRÓFILA

Inclúese neste apartado a vexetación que ten preferencia polos medios ricos en nitróxeno, tanto a que crece nas sementeiras coma a que habita en zonas alteradas polo home coma bordos de camiños. A alta concentración de nitróxeno é debida á acumulación de residuos orgánicos ou ao subscritor de terras e, dado que en todos os arquipélagos do Parque existiron ou existen asentamentos humanos, é doadamente comprensible que esta vexetación apareza en todos eles.

Os irmáns Guitián diferencian, no seu estudo sobre Cíes, dúas comunidades: unha que ocupa muros e paredes, con parietaria (Parietaria xudaica) e Cymbalaria muralis e outra de zonas umbrías con apio de cabalo (Smyrnium olusatrum). Ademais, no Plan de Ordenación dos Recursos Naturais das Illas Atlánticas, cítanse outras comunidades nitrófilas como a que ocupa gran parte dos cultivos abandonados na Isla de Ons con fiuncho (Foeniculum vulgare), fase anterior á instalación dos escobonales, ou a encontrada nos pasteiros aerohalófilos nos acantilados dos illotes de Sálvora, en Boeiro (Cíes) e no Centulo (Ons), coa malva (Lavatera arborea) e a falsa acelga (Atriplex postrata).

MASAS DE ARBORADO ALÓCTONO

Nos anos 50 produciuse unha importante plantación de cultivos forestais, principalmente no arquipélago de Cíes, que se estenderon conformando unha parte importante da súa paisaxe. Estas plantacións realizáronse principalmente con eucalipto (Eucaliptos globulus) e piñeiro marítimo (Pinus pinaster), ambas as dúas especies presentes nos catro arquipélagos do Parque. Ademais existe unha masa importante de acacia negra (Acacia melanoxylon) que, aínda que non foi introducida como cultivo, colonizou gran parte da superficie de Cíes e algo de Ons. Estas masas non reverten moito interese botánico xa que albergan un escaso ou nulo sotobosque, sendo a de piñeiro marítimo (Pinus pinaster) a de maior diversidade florística.

Outras especies forestais alóctonas presentes no Parque son a falsa acacia (Acacia pseudoacacia), o piñeiro insigne (Pinus radiata), piñeiro piñoneiro (Pinus pinea), e en menor medida, cipreses (Cupresus spp.), plátanos (Platanus hybrida) ou chopos (Populus nigra).

Fungos, mofos e líquenes

Agrúpanse neste apartado tres conxuntos de seres vivos pouco coñecidos polo público xeral pero non por iso menos importantes, xa que xogan un papel fundamental no funcionamento dos ecosistemas. No ámbito do Parque Nacional das Illas Atlánticas de Galicia tamén son grandes descoñecidos pois a información que se dispón deles é escasa, polo que daremos características xerais de fungos e mofos e afondaremos máis nos líquenes ao dispoñer de máis información.

FUNGOS

Destes tres grupos os máis coñecidos son sen dúbida os fungos, xa que comparten moitos aspectos das nosas vidas: adquiriron grande importancia na alimentación e na industria farmacéutica, xogan un importante papel na cadea alimenticia como descompoñedores de restos orgánicos e son coñecidos polos mofos das paredes, os fermentos, os fungos da pel, parasitos de plantas, etc.

Aínda que estiveron incluídos no reino vexetal, actualmente considéraselles un reino á parte dado que apenas comparten coas plantas máis que a forma de reprodución e a súa inmobilidade. Os fungos, a diferenza das plantas, non posúen ningún pigmento fotosintético como pode ser a clorofila, polo que non se alimentan igual que elas. Necesitan materia orgánica xa elaborada para poder sintetizar a súa propia, ao igual que os animais, característica que os obriga a vivir a expensas doutros seres vivos ou de substratos orgánicos previamente transformados.

Dos escasos estudos sobre fungos no Parque Nacional cabe destacar a presenza en Cortegada de varias especies non catalogadas ata o momento en Galicia como Bisporella sulfurina ou Callistosporium xanthophyllum, ou a nova variedade descrita Hypoxilon cohaerens var. microsporum. No arquipélago de Ons localizouse unha nova especie para a ciencia Clitocybe auniosiana, ademais de encontrar outras especies salientables como Hygrocybe spadicea ou Boletus pulverulentus, ambas as dúas incluídas na Lista Vermella provisional de Fungos ameazados da Península Ibérica.

MOFOS

Os mofos ou briófitos están considerados como plantas non vasculares, termo que nos indica que non teñen os vasos condutores para o transporte de auga e nutrientes que posúen as plantas vasculares (as máis coñecidas por todos); tamén difiren delas en que non posúen verdadeiras follas, talos e raíces.

Os mofos colonizan gran diversidade de ambientes, sendo moitas veces, xunto cos líquenes, pioneiros na colonización vexetal de superficies nuas, onde outros vexetais non poderían instalarse. Ao non posuír unha parede externa impermeable a maioría deben crecer en ambientes húmidos para evitar perdas de auga.

Os mofos, ao igual que os líquenes, son indicadores de contaminación dada a súa alta sensibilidade, especialmente a contaminantes gasosos.

LÍQUENES

Talvez son o grupo que pasa máis desapercibido a pesar de estar presente en multitude de lugares coñecidos, dende as paredes dos edificios ata os madeiros das árbores. Os líquenes son organismos moi curiosos, nas que tras a aparencia dun vexetal seco se esconden un fungo e unha alga que viven en perfecta asociación, da que ambos os dous se benefician, no que se coñece como simbiose. A alga proporciona os nutrientes orgánicos debido aos seus pigmentos fotosintéticos, mentres o fungo, grazas á masa dos seus filamentos, ofrece soporte ás algas e evita a súa deshidratación. Esta conxunción dá lugar aos líquenes, que pouco teñen que ver coas algas e os fungos por separado. Adoptan formas moi variadas, podendo ser planos, acintados, ramificados, etc. Son capaces de soportar condicións moi extremas polo que colonizan multitude de ambientes, e aínda que o seu crecemento é óptimo nas zonas onde o aire está continuamente húmido, poden soportar un completo desecamento.

Os líquenes tiveron diversas utilidades ao longo da historia, algúns empregados na medicina como antibióticos, outros son indicadores de contaminación ambiental ou outros, como no caso do xénero Roccella, aproveitados en Galicia como tinguidura natural.

Na zona litoral os líquenes dispóñense en cinturas segundo a súa tolerancia á influencia mariña. Así, Verrucaria maura forma unha franxa negra na costa, frecuentemente confundida con verteduras de hidrocarburos, que marca o límite do supralitoral, zona apenas influenciada polas salpicaduras mariñas. Por enriba, instálase unha característica franxa laranxa de líquenes como Xanthoria parietina e Caloplaca mariña.

No Parque Nacional cabe subliñar por estar con diferentes categorías de ameaza na "Lista vermella de macrolíquenes da UE": Parmelia hypoleucina que crece nas Cíes, sendo ademais unha nova cita galega; Teloschistes flavicans, lique fruticuloso amarelo, que vive preferentemente preto da costa, está nas Cíes e é unha especie en regresión en Europa pola contaminación; Degelia atlantica, en Cíes e Sálvora, sobre rochas e indicándonos unhas condicións climáticas suaves ou Sticta sylvatica en Cortegada, sobre rochas acolchadas e codias das árbores caducifolias en bosques húmidos.

Ademais destas especies destacar en Cíes Bactrospora carneopallida, único lugar coñecido en todo o continente europeo e Physcia scopulorum, única cita en España nas Cíes e en Sálvora. Tamén en Sálvora encontramos Lecanographa dialeuca, coñecida previamente só na Rexión Macaronésica. En Cortegada existen líquenes propios de lugares húmidos e protexidos como Baeomyces rufus sobre rochas ou chans, ou Porpidia tuberculosa, lique esbrancuxado que vive sobre rochas silíceas. E en Ons, cunha superficie predominante de matogueira e en consecuencia unha diversidade de líquenes menor, é importante Buellia fimbriata, xa que ata agora só era coñecido na zona mediterránea.

Medio Mariño

Descargar documento medio mariño en formato PDF

Aínda que os fondos mariños das illas albergan gran parte da fauna total do Parque Nacional, non por iso é menos importante a fauna terrestre. Así, o illamento do continente, os particulares condicións microclimáticos de cada arquipélago, e a extraordinaria riqueza en recursos mariños das súas augas, fan que a fauna terrestre das Illas Atlánticas constitúa tamén un patrimonio natural único.

As Illas Atlánticas de Galicia son, xunto co Arquipélago de Cabreira no Mediterráneo, un dos dous Parques Nacionais Marítimo-Terrestres que existen no noso país. Como a súa figura de protección indica, o mar ten un papel fundamental nestes espazos naturais. No noso caso, aproximadamente o 85% da superficie protexida corresponde ao dominio do océano e dos valiosos fondos que esconde. Ademais estes fondos mariños son unha das principais razóns que motivaron a declaración destas illas como Parque Nacional, ata o punto de que a Lei 15/2002 que creou este espazo di "A declaración como Parque Nacional marítimo-terrestre das Illas Atlánticas de Galicia, así como a súa inclusión na rede de Parques Nacionais, supón a incorporación a esta dunha selección das mellores mostras do patrimonio natural español correspondente ás costas atlánticas... ".

Nelas, o medio mariño non só destaca polos seus valores e a súa representatividade sobre o terrestre, senón que tamén exerce unha grande influencia sobre este. A pesar dos factores que as ameazan, nestes fondos encontramos comunidades en moi bo estado de conservación, e pode dicirse que os ecosistemas submarinos son os de maior valor do Parque. Nin tan sequera saíndo da auga podemos afastarnos do mar, xa que a súa proximidade condiciona fortemente as zonas emerxidas, sendo probablemente o factor máis determinante para a vida que se desenvolve nelas.

A zona mariña das Illas Atlánticas presenta un elevado valor ecolóxico e un grande atractivo tanto polas espectaculares paisaxes mergulladas que aquí podemos encontrar como pola súa riqueza en fauna e flora, xa sexa bentónica (que vive sobre o fondo), planctónica (os organismos que viven na columna de auga, deixándose levar polos movementos desta) ou nectónica (aqueles que se opoñen ás correntes co seu propio movemento).

A biodiversidade que caracteriza este medio mariño é consecuencia dos seus particulares condicións oceanográficas e dos múltiples hábitats que nel se encontran, que crean unhas condicións idóneas para o asentamento e desenvolvemento dunha gran variedade de comunidades representativas dos fondos atlánticos galegos.

Condicións oceanográficas

Da mesma forma que as plantas e animais que viven nunha montaña se han de adaptar obrigatoriamente ao frío ou ao vento, a vida no mar está en boa medida determinada polas condicións físicas e os movementos que nel se dan.

AS CORRENTES

As correntes mariñas desempeñan un papel moi importante nos fenómenos biolóxicos, influíndo na salinidade, a temperatura ou a turbidez da auga e creando condicións favorables para o desenvolvemento dos organismos, que á súa vez se adaptaron a aproveitar as propiedades das correntes.

O mecanismo primario que orixina as correntes está constituído pola enerxía do Sol. A radiación solar quenta a atmosfera e orixina os ventos que poñen en movemento extensos treitos da superficie oceánica e dan lugar á circulación superficial. Ademais, a enerxía solar, ao provocar variacións na temperatura e a salinidade por quentamento ou evaporación, causa tamén as diferenzas de densidade na auga de mar que constitúen o motor das correntes profundas, dada a tendencia das masas de auga máis densa (máis frías ou máis salinas) a situarse por debaixo daquelas que teñen menos densidade.

Nos seguintes apartados detállase como na costa galega se percibe a importante influencia tanto das correntes superficiais (a corrente do Golfo que trae ata aquí augas cálidas do ecuador) como das masas de auga que moven en profundidade, entre as que se encontran dende augas de orixe mediterránea ata as augas frías de orixe noratlántico que xogarán un papel fundamental nos afloramentos.

A TEMPERATURA

O océano presenta unha maior estabilidade térmica que a terra, debido a que fai falta máis enerxía para quentar a auga que o chan, sendo os rangos de temperaturas moito menores no mar que no medio emerxido. Esta é a razón pola que normalmente para unha mesma zona xeográfica, o clima sexa máis suave na costa que nas zonas de interior.

A temperatura da auga depende en boa medida da latitude e da existencia de correntes mariñas frías ou cálidas, acontecendo as variacións máis importantes en superficie, máis influenciada pola radiación solar e os fenómenos atmosféricos. Ata as costas de Galicia, como as de toda Europa occidental, chega a corrente do Golfo, augas superficiais cálidas procedentes do Caribe que suavizan enormemente o clima da rexión (a temperatura media das augas superficiais en Galicia é de 14ºC, fronte aos 5ºC da costa norteamericana na mesma latitude).

A SALINIDADE

A salinidade é a cantidade de sales expresada en gramos contida nun determinado volume de auga de mar expresado en litros, e adóitase escribir como un tanto por mil, ?. No mar hai moitos sales disoltos, das que a máis común é o cloruro sódico, aínda que hai pequenas cantidades de moitas outras como o cloruro ou sulfato de magnesio, sulfato de calcio, cloruro de potasio, etc.

A salinidade media das augas mariñas oscila entre 33 e 36? pero no litoral e na superficie pode chegar a sufrir grandes oscilacións debido a factores meteorolóxicos, achegas fluviais, correntes, ventos, etc. Na boca das rías, onde están situados os tres arquipélagos principais do Parque, ten uns valores estables próximos ao 35? e obsérvase unha maior salinidade na parte sur, como consecuencia do desaugadoiro das rías pola boca norte coa conseguinte achega de augas doce dos ríos.

AS MAREAS: O PULO DA LÚA

As mareas son movementos oscilatorios das augas oceánicas que producen alternativamente un aumento do nivel do mar, chamado marea alta ou preamar, e un descenso deste, chamado marea baixa ou baixamar.

Xa no século XVIII se identificou a atracción gravitatoria que sobre a Terra exercen a Lúa e o Sol como a causa que produce este fenómeno. A Lúa, que se encontra moito máis preto da Terra que o Sol, produce unha atracción sobre as grandes masas de auga que se encontran na cara do noso planeta situada máis preto dela en cada momento. Desta forma fórmase un empenamento do océano e orixínase unha onda moi longa, cuxa crista corresponde á preamar e o seu seo á baixamar.

Na nosa costa altérnase unha preamar cunha baixamar cada 6 horas e 12 minutos aproximadamente: así, aínda que con certo desfase horario, temos dúas preamares e dúas baixamares cada día. A amplitude da marea chega aquí a 4 metros, pero tamén se dan variacións temporais dentro dunha mesma zona debido á posición relativa da Terra, o Sol e a Lúa. Cando os tres están aliñados, nas proximidades do plenilunio e do novilunio, as forzas de atracción do Sol e a Lúa súmanse, dando como resultado mareas de maior amplitude, con preamares máis altas e baixamares máis baixas, chamadas mareas vivas. A amplitude vai diminuíndo gradualmente ata que, en cuarto crecente ou minguante, os astros se dispoñen formando un ángulo recto e a forza gravitatoria do Sol contrarresta a da Lúa, dando lugar a mareas de escasa amplitude chamadas mareas mortas.

Estas variacións periódicas teñen unha gran transcendencia sobre os organismos que viven na zona litoral, aquela afectada polas mareas, que deben adaptarse ao cambio drástico das súas condicións de vida cada seis horas.

OS AFLORAMENTOS: FONTE DE VIDA

A riqueza das augas das illas ten a súa base nun fenómeno de afloramento local. Debido á rotación da Terra, as correntes no hemisferio Norte tenden a desviar a súa traxectoria cara á dereita. Na costa galega os ventos dominantes durante os meses de primavera-verán proceden do norte, de forma que a auga superficial que arrastran se ve empurrada cara ao exterior das rías. Así, durante este período, o espazo que deixa é ocupado por augas frías profundas que ascenden cara á costa; este fenómeno vese acentuado, por unha parte, pola dirección constante dos ventos durante estes meses, e, por outra, pola relativa pouca profundidade das rías, que fai que a auga do fondo chegue con facilidade á superficie, sen necesidade de que os ventos sexan fortes.

A auga que aflora é rica en nutrientes, que quedan a disposición dos organismos que habitan na zona superficial iluminada, entre os que se encontran as microalgas que forman parte do plancto e que constitúen a base da cadea alimenticia. A dispoñibilidade de nutrientes, unida ás altas temperaturas e a abundancia de luz propias destes meses, produce un importante incremento nas poboacións destes vexetais e dunha rica fauna mariña, á que aqueles serven de alimento.

Distribución dos organismos no ecosistema litoral e zonificación

A presenza de animais e vexetais na zona costeira vai vir determinada por unha serie de factores ambientais como o substrato, a luz, as correntes, a ondada, os nutrientes ou as relacións con outras especies. A variación destes factores ocasiona unha zonación daqueles organismos mariños que viven sobre o fondo, denominados organismos bentónicos, e que ocuparán unha franxa determinada en función das súas necesidades e as súas limitacións.

Dentro da zona litoral, fronteira entre o océano e a terra, distínguense diversos ambientes bentónicos, que se fan especialmente evidentes nas costas rochosas:

  • O supramareal, situado por enriba do nivel máis alto das preamares vivas. Só chegan as salpicaduras das ondas e aínda que a atmosfera está cargada de sal, as condicións imperantes son terrestres.
  • O intermareal ou mesolitoral, comprendido entre as mareas máis altas e máis baixas do ano, e que se divide á súa vez en mesolitoral superior, medio e inferior. É un nivel moi selectivo, xa que nel se dan, cada 6 horas, cambios drásticos de temperatura, salinidade, humidade e turbulencia. A capacidade de soportar estas condicións durante máis ou menos tempo determina a distribución vertical dos organismos, que non obstante gozan dalgunhas vantaxes como son as augas ben osixenadas, a luz ou o alimento abundante.
  • O submareal ou infralitoral, xa absolutamente mariño, comprende dende o límite inferior do intermareal ata o límite inferior de distribución das algas fotófilas (aquelas que prefiren as zonas iluminadas para o seu asentamento), aproximadamente a 30 metros de profundidade. A turbulencia pola ondada é aquí moito menor e os factores físico-químicos non son tan variables.
  • O circalitoral é aquela zona escaamente iluminada situada por debaixo do límite inferior do infralitoral ata o bordo da plataforma continental (superficie submarina de pouca pendente que se estende nas proximidades da costa) aproximadamente a 200 metros de profundidade, e polo tanto na súa maior parte fóra dos dominios do Parque Nacional. Aquí aséntanse aínda comunidades de algas adaptadas a baixas intensidades de luz, que son progresivamente substituídas por comunidades exclusivamente animais.

En cada un destes ambientes, obsérvanse tamén claras diferenzas sobre a base de se se trata dun tramo de costa exposto, semiexposto ou protexido, e en función do tipo de substrato, que pode ser rochoso ou un fondo móbil (area, lama, cascallo...).

Ademais, referirémonos á zona peláxica ao falar da columna de auga dende a superficie ata a máxima profundidade, onde encontramos organismos que non necesitan estar en contacto co fondo.

Os roquedos

A característica que identifica inequivocamente os roquedos litorais é sen dúbida a turbulencia da auga, que é a que erosiona e modela a costa. É tamén o primeiro problema que deben superar os organismos que habitan neles, para o que deben desenvolver mecanismos que lles permitan que se manteñen eles fixos ao substrato e evitar ser destruídos n cada golpe de mar. As adaptacións que estes organismos desenvolveron pódense agrupar en:

aquelas que implican o desenvolvemento de elementos de protección como as cunchas dos bígaros ou as cunchas dos mexillóns, e que teñen como obxectivo impedir ser esmagado polo mar.

as que implican a creación de elementos de ancoraxe ao substrato, como no caso das algas ou os mexillóns, cuxo fin é non ser arrastrado polas correntes.

Grazas a esta turbulencia, a auga costeira está practicamente saturada de osíxeno e hai gran cantidade de materia orgánica en suspensión debido a que a forza da auga desfai todo tipo de organismos mortos.

Isto, xunto coa gran variedade de hábitats creados nas zonas rochosas, como gretas, covas, paredes, etc., explica a gran diversidade específica destes ambientes, que á súa vez fai que exista unha elevada competencia polo espazo. Así, aquí as comunidades están caracterizadas pola presenza maioritaria dunha especie que se ve favorecida polas condicións imperantes e que vai sendo substituída por outra conforme estas van cambiando ao longo do supramareal, intermareal e submareal.

SUPRAMAREAL

A maior parte dos seus habitantes son organismos tipicamente terrestres como plantas ou líquenes que se adaptou a vivir neste ambiente cargado de sal. Os únicos representantes de fauna mariña son o bígaro anano (Littorina neritoides), pequeno caracol mariño de cor marrón que vive en gretas e ocos nas rochas, e a cochinilla de mar (Lixio oceanica), que se esconde baixo as pedras e sae polas noites a alimentarse de algas.

INTERMAREAL

Caracterizada pola súa alta diversidade, nela observamos unha zonación bastante marcada nos organismos que a habitan en función do tempo que cada franxa pasa emerxida.

Aséntanse aquí grandes áreas dominados por mexillón (Mytilus galloprovincialis) e, nas zonas máis expostas ao embate do mar, de percebe (Pollicipes cornucopia), sobre unha base de landras de mar (crustáceos balanomorfos) dos xéneros Balanus e Chthamalus, entre os que tamén viven o bígaro Littorina neritoides e a lapa (Patella spp.).

As lapas constitúen un bo exemplo das adaptacións dos animais que viven nesta zona para evitar o desecamento: adhírense con tal forza á rocha que o peche é hermético e queda auga na parte interna; ao subir a marea empezan a moverse lentamente en busca de alimento, pero cando volve baixar adhírense de novo no mesmo punto.

No que se refire ás algas, son abundantes as calcáreas incrustantes do xénero Lithophyllum, as que viven sobre outras especies como a pequena alga vermella Ceramium rubrum sobre as cunchas dos mexillóns, e algunhas outras especies como a coralina (Corallina elongata), Gelidium sesquipedale, o mofo de Irlanda (Chondrus crispus) e as do xénero Fucus.

Entre os gasterópodos que viven aquí están os bígaros (Littorina spp.), a buxaina (Monodonta lineata) ou Nucella lapilus, depredador que se alimenta de lapas, landras de mar ou mexillóns, perforando a cuncha co seu sistema dentario para comer a parte branda do animal. Tamén o ourizo de mar común (Paracentrotus lividus), o cangrexo corredor (Pachygrapsus marmoratus), as actinias (Actinia spp.) ou a estrela de mar amarela (Marthasterias glacialis) que basea a súa alimentación no mexillón, habitan este nivel.

Todos estes animais e plantas compiten por un lugar onde asentarse, chegando a constituír un verdadeiro tapiz multicolor sobre as paredes.

Estas e outras moitas especies que soportan peor o desecamento viven somerxidas nas pozas onde buscan refuxio ao baixar a marea; entre elas encontramos as anémonas (Anemonia sulcata), os camaróns (Palaemon serratus) e os blénidos (Blennius spp.), excelentemente adaptados á vida neste medio.

SUBMAREAL

Destacan os bosques de grandes algas pardas, por estar considerados un das comunidades do litoral español que maior riqueza específica alberga. Están formados por Saccorhiza polyschides, Laminaria ochroleuca e Laminaria hyperborea, especies de algas de gran talle que poden alcanzar os 2,5 m, fixadas fortemente ao substrato en zonas expostas ou semiexpostas. Coma se fosen grandes árbores, permiten que multitude de animais e vexetais vivan entre elas e sobre elas, de forma que gran diversidade de especies encontran o seu hábitat ideal neste ecosistema que funciona como un verdadeiro bosque. En canto aos vexetais, albergan un rico sotobosque de algas vermellas que tamén poden crecer sobre as propias laminarias.

Estas zonas provén de alimento e refuxio a moitas especies animais como vermes poliquetos, a orella de mar (Haliotis tuberculata), a lapa Helcium pellucidum, que se alimenta das laminarias, a nécora (Necora puber) ou a centolla (Bonita squinado). As centollas camúflanse enganchándose fragmentos de algas, esponxas e outros organismos na cuncha e as patas, o que lles permite pasar inadvertidas nas súas horas de repouso.

A morfoloxía do substrato é condicionante para determinar os organismos que se asentan en cada zona. Así, onde se fai vertical encontramos equinodermos crinoideos (Antedon bifida) e ofiuroideos (Ophiotrix fragilis), e en zonas de covas e gretas, poboacións das corais brandas man de morto (Alcyonium spp.), gorgonias (Lophogorgia sp. e Eunicella sp.) e a esponxa Cliona celata. Nas zonas onde hai pequenas covas tamén refúxiase o polbo (Octopus vulgaris).

En época estival son comúns os nudibranquios ou babosas mariñas con vivas cores que advirten da súa toxicidade para disuadir os depredadores.

Tamén son moitos os peixes que encontran refuxio e alimento neste particular bosque, como o abadexo (Pollachius pollachius), o congro (Conger conger), o mero (Polyprion americanus), os góbidos ou os blénidos.

Formando parte do sotobosque de laminarias, así como en zonas libres deste, encóntrase a alga parda Cystoseira baccata, cuxas poboacións, aínda que non albergan unha gran riqueza específica, nos indican a existencia das augas limpas libres de contaminación que necesita para o seu desenvolvemento.

É frecuente a existencia de "campos" de anémonas entre os bosques de algas pardas, que teñen a súa orixe na acción herbívora dos ourizos comúns. Esta acción controla e limita a expansión do bosque de algas pardas, o que á súa vez favorece o crecemento de algas calcáreas incrustantes do xénero Litophyllum sobre as que se asenta a anémona Anemonia viridis que forma estes "campos".

Os fondos móbiles

En zonas con menor hidrodinamismo nas que predomina a sedimentación sobre a erosión, encontramos fondos con substratos móbiles, constituídos por materiais soltos. O denominador común é o feito de que a ondada e as correntes removen a capa superficial de sedimento de forma constante, aínda que en maior ou menor grao dependendo do grao de exposición da zona concreta. Esta mobilidade do substrato dificulta a fixación de especies sobre el, de forma que a maioría dos organismos viven enterrados no sedimento aínda que mantendo sempre a comunicación coa superficie (endofauna), ou ben desprazándose sobre el ou aproveitando fragmentos de cunchas para ancorarse. Isto fai que a primeira impresión ao observar os fondos de substratos móbiles sexa de pobreza, de estar a observar un deserto, cando a realidade é que encerran poboacións animais numerosas. No Parque os principais fondos móbiles que se encontran son os de area, maërl e cascallo, aínda que nos fondos arredor de Cortegada e no Lago de Cíes se encontran tamén zonas lamacentas.

FONDOS DE AREA

Son zonas de sedimentación nas que a auga perde forza e deposita os materiais que arrastraba. Cando se forman en zonas máis abrigadas, son areas finas con gran proporción de arxilas e limos, pero no caso das illas, en zonas máis abertas, o que se dan son areais con partículas de tamaño medio e grande (agás en Cortegada, onde as areas son de gran fino). Estes elementos están en movemento continuo debido ao mar e, na parte subaérea, ao vento; como consecuencia pódese encontrar unha zonación dos organismos dependendo das condicións reinantes, pero é especialmente complicado definir horizontes verticais de distribución como no caso dos roquedos.

SUPRAMAREAL L INTERMAREAL: AS PRAIAS

Na parte máis alta da praia, que só se humedece nas preamares, destaca a presenza da pulga de area (Talitrus saltator), gran saltadora que durante o día se mantén enterrada a escasa profundidade para evitar o desecamento. Na franxa máis próxima á auga, o constante subir e baixar da marea e as ondas están constantemente varrendo o fondo, de maneira que a presenza de macrofauna é practicamente nula, e as únicas algas que encontramos son microscópicas.

SUBMAREAL

Ao igual que nas zonas supramareal e intermareal, as algas encontradas son predominantemente microalgas, aínda que en rochas illadas entre a area aproveitan para ancorarse especies como Cystoseira tamariscifolia ou Dyctiota dichotoma. Nas zonas máis protexidas e iluminadas aparecen Padina pavonia, Taonia atomaria e Colpomenia peregrina.

Aquí a abundancia de especies aumenta con respecto ás praias. Dominan as poboacións arenícolas de moluscos bivalvos, como a vieira (Pecten maximus) ou a volandeira (Aequipecten opercularis), que baten rapidamente as dúas valvas (ou cunchas) para desprazarse. Tamén se encontran bancos de berberecho (Cerastoderma edule), ameixa babosa (Venerupis pullastra), reloxo (Dosinia exoleta) ou navallas (Ensis spp.). Estas últimas viven enterradas en tobos permanentes e profundas nas que se desprazan cara á parte superior e proxectan uns apéndices extensibles para respirar e alimentarse mediante filtración.

Os gasterópodos non son tan abundantes como nas zonas de rocha, pero son comúns Hinia incrassata e as porcelanitas (Trivia spp.). Tamén é frecuente a sepia (Sepia officinalis) que se camufla perfectamente co fondo variando a cor da pel. Entre os crustáceos as especies máis representativas son algunhas do grupo dos cangrexos como o cangrexo ermitán Diogenes pugilator que ocupa as cunchas dos caracois que encontra baleiras para protexer o seu brando abdome.

O ourizo irregular Echinocardium cordatum vive enterrado, alimentándose da materia orgánica que vai mesturada na area que inxire constantemente. Outros equinodermos presentes son as ofiuras e a estrela de mar Astropecten irregularis, voraz depredadora.

Aparecen numerosos peixes planos que se mimetizar co fondo ou entérranse levemente, como a solla (Platichthys flesus), o rodaballo (Psetta maxima) ou as raias (Racha spp.). Outros peixes que se encontran enterrados na area son a faneca brava (Echiichtys vipera) que pode inxectar veleno nos pés dos bañistas que a pisan durante a marea baixa, e o lanzón (Ammodytes tobianus), que tamén podemos encontrar nadando en grandes bancos entre dúas augas.

Ademais de todos estes organismos, nos areais vive unha diminuta e rica fauna intersticial que habita nos pequenos ocos que existen entre os grans de area.

Fondos de Maërl

A palabra maërl, de orixe bretoa, designa aos fondos de coralillo, moi particulares tanto polo substrato coma pola fauna que os habita. Están formados polas algas calcáreas Lithotamnion corallioides e Lithotamnion calcareum, en forma de arbúsculos máis ou menos libres, ramificados e fortemente calcificados de varios centímetros de envergadura.

Esta estrutura e a súa acumulación en vertical en niveis sedimentarios onde unicamente están vivas as algas da capa superficial, ofrecen unha intricada rede de refuxios que permite que estes fondos alberguen unha gran diversidade animal. Entre os animais que viven aquí están a ameixa loura (Venerupis rhomboides), o reloxo (Dosinia exoleta), a volandeira (Aequipecten opercularis) ou a vieira (Pecten maximus). Tamén é posible encontrar gasterópodos como a buxaina maga (Gibbula magus), cangrexos ermitáns da especie Anapagarus hyndmany, ou o cangrexo porcelana (Pisidia longicornis). Pola súa variedade e abundancia destacan ademais os poliquetos e pequenos crustáceos como anfípodos e isópodos, e entre os peixes podemos destacar os lanzones (Ammodytes tobianus). O anfioxo (Branchiostoma lanceolatum), que tamén parece un peixe aínda que é un invertebrado, pasa o día enterrado coa cabeza sobresaíndo.

Ademais destas especies que habitan o maërl durante toda a súa vida, nel refúxianse as fases xuvenís doutras como a nécora (Necora puber), a centolla (Bonita squinado), a sepia (Sepia officinalis) ou especies comerciais de peixes. A conservación destas zonas de recrutamento é de vital importancia, o que implica unha regulación estrita de usos neles, xa que son extremadamente fráxiles ante toda actividade que supoña arrastre de sedimentos e recubrimento por sedimentos máis finos, como a pesca de arrastre ou o fondeo.

Fondos de cascallo

Os fondos de cascallo están formados por grandes restos de cunchas de moluscos, sobre todo bivalvos e gasterópodos. Estes restos forman unha capa de varios centímetros de espesor na que viven enterrados a maioría dos animais que aquí habitan. Os vexetais que aparecen limítanse a algas microscópicas ou pequenas algas incrustantes sobre os fragmentos de cunchas ou sobre as cunchas dos animais aínda vivos.

Tamén aquí se esconde unha variada fauna: bivalvos como a vieira (Pecten maximus), a zamburiña (Chlamys varia), a ameixa loura (Venerupis romboides), o berberecho (Cerastoderma edule), a navalla (Ensis spp.) ou o reloxo (Dosinia exoleta); gasterópodos como os nasáridos (Nassariidae spp.) ou a bucina Charonia lampas; cefalópodos como son a sepia (Sepia officinalis) ou o polbo (Octopus vulgaris); cangrexos ermitáns (Eupagurus spp.); e variedade de vermes poliquetos, equinodermos, esponxas, ofiuras e holoturias (ou cogombros de mar) que viven entre as cunchas ou sobre elas, ademais de peixes planos, raias (Racha spp.), fanecas bravas (Echiichtys vipera), etc. xa mencionados para outros tipos de fondos.

A zona peláxica

No dominio peláxico, que se estende dende a superficie da auga ata a máxima profundidade, encóntranse os organismos que non necesitan estar en contacto co fondo e que non dependen deste de forma directa, aínda que poden facelo polo tipo de alimento que inxiren. Divídense en:

  • Plancto: aqueles que se desprazan de forma pasiva, deixándose levar polas correntes. Á súa vez divídese en fitoplancto ou plancto vexetal, e zooplancto, composto por organismos animais.
  • Necton: son capaces de opoñerse ás correntes mariñas e desprázanse de forma activa.

O plancto, termo que vén do grego e significa vagabundo, está formado na súa maior parte por seres microscópicos, aínda que tamén inclúe outros doadamente visibles como as augamares. A pesar do seu pequeno tamaño, estes organismos forman unha especie de caldo vivente que constitúe a base das cadeas alimenticias mariñas, de maneira que rexe en boa medida a estrutura dos ecosistemas oceánicos.

Nos peixes, parte do necton, pódense distinguir os propiamente peláxicos que pasan toda a súa existencia na columna de auga ou teñen contacto co fondo só nun determinado período de tempo, e as especies demersales, que viven asociadas indirectamente co fondo a través do alimento, como sargos (Diplodus spp.) ou mújeles (Chelon labrosus), dos que xa falamos nos capítulos dedicados aos distintos tipos de fondos.

Os peixes peláxicos carecen de cores vistosas, e como acontece habitualmente na natureza, presentan unha coloración críptica, é dicir, que imita a do seu hábitat natural sendo útil tanto para despistar un depredador coma para axexar unha posible presa. Así, a maioría ten o lombo de cor azul agrisada para poder confundirse co azul do mar ao ser avistados dende arriba, e o abdome prateado para esvaerse co resplandor da superficie cando son vistos dende abaixo.

Habitualmente estes peixes presentan corpos alongados e fusiformes, formas hidrodinámicas que lles serven para alcanzar velocidades máis altas, e adoitan vivir agrupados en multitudinarios bancos ou cardúmenes que constitúe outra forma de buscar protección no reino da velocidade dos grandes nadadores.

Entre os peixes máis abundantes nesta zona, inclúense os grandes bancos de lanzones (Ammodytes tobianus) ou de cabalas (Scomber scombrus), e peixes solitarios como o peixe de San Pedro (Zeus faber).

Por aquí pasan tamén cetáceos, mamíferos mariños que se adaptaron perfectamente á vida peláxica e sufriron importantes modificacións na arquitectura e organización do corpo que os afastan do patrón típico dos mamíferos e aseméllanos aos peixes. No ámbito das illas e dende os barcos que viaxan ata elas, é relativamente común observar, aínda que case nunca de preto, o delfín mular (Tursiops truncatus) e o delfín común (Delphinus delphis).

Somerxéndonos nas Illas Atlánticas: A situación dos fondos

A composición xeolóxica e as condicións oceanográficas de correntes, ondadas, etc. son os que determinan o tipo de fondo que pode existir en cada zona.

A cara oeste das Illas Atlánticas, máis exposta ao embate continuo do mar, é bastante homoxénea no que se refire a fondos mariños, que son, case na súa totalidade, rochosos. A forza do océano impide que se depositen aquí sedimentos de pequeno tamaño, e erosiona constantemente a costa formando os acantilados.

Na parte oriental que mira cara ás rías, máis protexida, encóntranse distintos tipos de substratos. Froito do hidrodinamismo e dinámica sedimentaria de cada zona, podemos encontrar fondos areentos, de cascallo ou maërl e mesturas deles, ademais de zonas onde seguen predominando os fondos rochosos.

Como xa se sinalou no apartado correspondente, debido á súa importancia e fraxilidade, é conveniente coñecer en que zonas podemos encontrar fondos de maërl, co fin de evitar realizar neles calquera actividade que lles poida afectar negativamente. En Sálvora encontrouse maërl en toda a zona ao leste da propia illa (entre Sálvora e os illotes de Vionta, Nora, etc.) e tamén ao sur e ao leste dos devanditos illotes. No arquipélago de Ons os fondos de maërl encóntranse na cara este, entre Melide e Punta Centolo. En Cíes existen fondos de maërl na canle entre Penela dous Viños e a illa de San Martiño, e tamén na zona ao SUESTE de San Martiño (ao leste do Monte dous Bicos).

Cortegada constitúe unha excepción dentro das Illas Atlánticas, xa que ao estar na parte máis interna da ría de Arousa, onde o hidrodinamismo é sempre reducido, ao seu arredor os fondos están constituídos maioritariamente por areas máis ou menos lamacentas.

O medio mariño é o principal valor do Parque Nacional, un dos que fundamentou a súa declaración, e probablemente o ecosistema que mellor se conserva no seu territorio. A súa protección e mellora son un dos obxectivos prioritarios na xestión dun espazo protexido marítimo-terrestre, para o que debe terse en consideración a especial importancia destes hábitats.

Pesca sostible, unha alternativa viable

Nestes momentos en que a nivel mundial o 8% das poboacións de recursos pesqueiros mariños están esgotados, o 19% sobreexplotados, o 52% plenamente explotados, o 1% en recuperación tras ser esgotados, e só o 20% son obxecto dunha explotación moderada (FAO, 2008, Informe El estado anual da pesca e a acuicultura), parece que falar de pesca implique sempre falar de algo negativo. De feito, un estudo científico publicado na revista Science estima que o conxunto das pesqueiras mundiais se esgotará antes do ano 2048. Non obstante hai alternativas viables a esta pesca insostible: a solución para que funcionen as pesqueiras é apostar por unha xestión ecosistémica, co fin de conseguir unha explotación sostible dos recursos naturais equilibrando as necesidades sociais e económicas das comunidades humanas coa conservación de ecosistemas saudables.

A pesca sostible debe basearse nos seguintes principios:

  1. Manter e restablecer a niveis saudables as comunidades das especies a ser capturadas.
  2. Manter a integridade do ecosistema.
  3. Elaborar e manter un sistema de manexo eficiente das pesqueiras, tomando en consideración todos os aspectos biolóxicos, tecnolóxicos, socioeconómicos, ambientais e comerciais.
  4. Cumprir todas as leis e normas nacionais e locais así como os acordos e tratados internacionais.

Os fondos mariños das Illas Atlánticas albergan unha gran riqueza que contribuíu a soster as poboacións próximas a elas a través da pesca e o marisqueo. Foi esta, na maioría dos casos, unha pesca artesanal, a pequena escala e máis respectuosa co medio que o industrial, xa que as capturas son máis reducidas e selectivas.

O obxectivo actual é regular esta actividade para compatibilizar a conservación e mellora deste excepcional ecosistema mariño co mantemento da pesca artesanal e sostible nas augas do Parque. As bases para iso son:

  • a determinación das artes de pesca e do número de capturas que se consideran compatibles coa conservación.
  • a zonificación mariña, que regularía os distintos usos (navegación, fondeo, submarinismo, pesca,?) e incluiría zonas de reserva integral nas que non se permitiría ningún uso e que actuarían como viveiro natural que axude mesmo á rexeneración dos ecosistemas mariños externos ao Parque.

A regulación da pesca no Parque Nacional non só fai posibles a conservación e o uso sostible, senón que redunda en beneficios económicos e sociais para toda a comunidade do ámbito, converténdose nun factor de cohesión social e nun dos instrumentos de xestión máis poderosos.

Historia e arqueoloxía

Descargar documento historia en formato PDF

Aínda que os fondos mariños das illas albergan gran parte da fauna total do Parque Nacional, non por iso é menos importante a fauna terrestre. Así, o illamento do continente, os particulares condicións microclimáticos de cada arquipélago, e a extraordinaria riqueza en recursos mariños das súas augas, fan que a fauna terrestre das Illas Atlánticas constitúa tamén un patrimonio natural único.

A historia condicionou nas illas situacións similares debido á súa relativa proximidade e a súa proximidade á costa: a ocupación monástica; as doazóns á Igrexa; a presenza de invasores na súa conquista do continente; a instalación de empresas salazoneras... podemos dicir que practicamente todas as culturas e civilizacións que existiron na historia de Europa pasaron por aquí.

Cada unha das illas, pola súa situación e características particulares, ten unha historia propia dando lugar a valores patrimoniais e culturais propios; pero úneas a todas a condición de illas, rodeadas de augas ricas en pesca e marisco, que constituíron parte importante da dieta dos seus poboadores e que fixeron deles expertos mariñeiros. As súas xentes aprenderon a cultivar as súas terras, a utilizar as súas plantas, e crearon todo un saber popular único, agora en perigo de extinción.

De todo iso quédannos as lendas, supersticións, e historias que dispuxeron a exploradores e curiosos en aventuras arriscadas neste singular territorio.

Hoxe, estas illas descobren a súa riqueza ao visitante para que conserve todo este legado.

A protección dos valores naturais das illas iníciase en 1980 coa declaración de Parque Natural para o arquipélago das Illas Cíes. Estudos posteriores outórganlle o título de zona ZEPA (Zona de Especial Protección para as Aves) en 1988, xunto ao arquipélago de Ons en 2001. A visión conxunta de varias áreas costeiras e insulares nesta zona do Atlántico derivan na creación, no ano 2002, do Parque Nacional Marítimo- Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia ( Lei 15/2002, da 1 de xullo) na que se inclúen os arquipélagos de Cíes, Ons, Sálvora e Cortegada. Intégranse no convenio OSPAR no ano 2008.

Arquipélago de Cíes

HISTORIA

As Cíes foron territorio de paso do home do Paleolítico e Neolítico, e non se chegou a constituír un asentamento ata a Idade do Bronce. Desta época data o poboado de "Ás Hortas" na aba do Monte Faro e outras referencias a estruturas similares no Alto dá Campá, aínda sen verificar.

O poboado de "Ás Hortas", de tipo castreño- romano polas estruturas e restos encontrados, asocia unha serie de abrigos naturais dos que cabe destacar o coñecido como "altar druídico": con aparencia de cranio e con canles na súa superficie, que moitos interpretaron como ara de sacrificios en honor aos deuses. Os "concheiros" encontrados (depósitos formados por restos de cunchas, ósos, cerámica, etc.) infórmannos de que na súa alimentación xa se incluían mariscos e peixes das augas próximas. Pénsase que tiñan relacións comerciais coas xentes da costa por achados de áncoras líticas e cerámicas con motivos similares aos da península.

Aínda que se especula que estas illas formaban parte das illas Kassitérides nomeadas polos Gregos, a alusión implícita no topónimo á Casiterita- estaño- e a ausencia deste metal no interior das illas, fannos pensar que, caso de ser certo, tan só puideron ser lugar de comercio do devandito metal.

Os romanos, que navegaron polo Mare Tenebrosum, chamaron ás illas 2Islas dos Deuses", e nelas sitúase a lenda de Julio César contra os indómitos Herminios - pobo celta do norte de Portugal que se refuxiou nas illas ante o acoso romano. Os restos romanos similares aos de "Ás Hortas" encontrados na illa Sur suxeriron un asentamento ou posto de vixilancia para as naves mercantes, aínda sen confirmar.

A invasión sueva, século V, foi coñecida nestas augas polos seus feros ataques, pero non queda testemuño deles nestas illas. O legado romano da cristianización en todo o territorio galego, que chegou a converter os feros suevos, foi a orixe da proliferación de ordes relixiosas na Idade Media. Por este tempo- século VI - instaláronse nas illas Cíes dous conventos- eremitorios: na illa do Medio- San Esteban- e na illa Sur- San Martín.

Tras os suevos, as illas foron testemuña da invasión musulmá nos séculos VII e VIII, aínda que os monxes e poboadores que vivían nestas illas non foron atacados. As illas foron doadas no ano 899 á catedral de Santiago polo rei Alfonso III e os monxes que alí se instalaron exerceron funcións de control e administración sobre a pequena poboación que congregaron.

Non obstante, o descubrimento do sepulcro do Apóstolo Santiago atraeu a cobiza dos normandos e un deles, o grande Olaff ao que alcumaron "O Galego", atacou estas illas e destruíu os seus conventos.

A doazón das illas á igrexa é confirmada por sucesivos reis de Galicia en tanto os seus conventos, ou o que quedaba deles, son transferidos á orde beneditina en 1152 e aos franciscanos en 1377. Estas novas comunidades relixiosas mantiñan un réxime feudal coa poboación que alí se instalou e que permaneceu ata metade do século XVI. Cultivaron centeo, paínzo e trigo e mantiveron animais de forma máis ou menos libre nos abundantes pastos: cabras, ovellas, tamén galiñas, coellos e porcos, todo como base da súa dieta que se completaba coa pesca. O aboamento das terras realizábase con algas e dispoñían de abundante auga.

O abandono eclesiástico das illas foi debido en parte aos conflitos internos da igrexa, pero en maior medida por novos ataques piratas que tiveron lugar ata ben entrado o século XVIII, Idade Moderna.

A finais da Idade Media sucédense os conflitos da monarquía española ante o cambio no panorama internacional de ultramar. Isto derivou no uso das illas como caladoiro ou refuxio para barcos estranxeiros. Estas novas invasións (turcos, tunecinos, ingleses) respectaron en boa medida os insulares, salvo no caso do pirata Francis Drake que se asañou coa ría de Vigo e asolou as Cíes. Famosa é a batalla de Rande de 1702 ante a escuadra angloholandesa que, tras a vitoria, deixou lendas sobre tesouros escondidos nos navíos españois afundidos nestas augas.

Durante este tempo - metade XVI ao XVIII - a fustrigada poboación das illas mantivo un réxime similar ao antigo réxime monacal no que o foro das, por entón, illas Sías era administrado por nobres da vila de Baiona e pasaron a coñecerse como Illas Bayonas ou de Bayona no XVIII. A situación de inseguridade nestes tempos causou o abandono das illas.

Por todo este caos marítimo, piratas e rutas comerciais, as Cíes foron obxecto de varios plans de fortificación no XIX, que deron como resultado un almacén de artillaría en 1810 que se situou no antigo mosteiro de San Esteban, e seguidamente un Cuartel de Carabineiros do Reino e un cárcere próximos á praia Da nosa Señora.

Nos inicios do século XIX, estas construcións de defensa proporcionaron unha situación de maior confianza que promoveu o repoboación e instalación de novas actividades. As illas pasaron a depender da vila de Vigo en 1840 e por estas datas instaláronse dúas fábricas de salgadura: unha na illa Norte onde se sitúa o actual Restaurante de Rodas e outra na illa Sur con almacén e peirao de atraque. Prosperou tamén unha taberna "A Insular", preto do Lago, que deu bo servizo a moitos mariñeiros; e construíuse o Faro de Cíes en 1852. O Lago foi utilizado por entón, segundo contan e mostran os seus restos, como viveiro de lagostas.

A competencia das conserveras na costa próxima motivou o declive das salazoneras insulares e en 1900 quedaron reducidas a almacéns. As Cíes mantiveron unha pequena poboación, orixinaria na súa maioría de Cangas, que foi decaendo ata mediados do século XX. O seu modo de vida fundamentouse nunha agricultura (pataca, millo e hortalizas) e pesca de autoconsumo e ocupacións como coidadores ou temporais na fábricas de salgadura. Reuníanse nas tabernas (A Insular, o Bar de Serafín, o Bar Begoña e a casa do Chuco) e cazaban como diversión. Cando as fábricas pecharon, algúns se foron, outros quedaron e viviron de vender a súa pesca en mercados da costa, e xentes da costa aproveitaron este territorio sen regular como pasto para o gando.

A medida que avanzaba o despoboamento crecía o interese turístico das clases acomodadas, e iniciáronse as primeiras visitas ás illas en grupos reducidos a inicios do século XX. A partir dos anos 50 este turismo fíxose masivo e os estudos sobre os valores naturais destas illas mostraron a necesidade de protexelos. En 1980, declarouse Parque Natural ao arquipélago das illas Cíes e a maior parte do territorio é propiedade do goberno autonómico.

Durante esta etapa e ata finais dos 70, o Exército enviaba cada verán un destacamento para prácticas de supervivencia na illa Sur. Deles só quedan historias populares e a vivenda dos pilotos prácticos.

PATRIMONIO ARQUEOLÓXICO

Restos pertencentes ao Paleolítico: biface camposanquiense e un pico raspador dentro das bifaces acheulenses utilizadas para marisqueo, e algunhas poutadas usadas como pesos en certas artes de pesca.

Do Neolítico encontráronse tres muíños de man naviculares, un talle bifacial e unha peza triangular con valor decorativo, pero existe nas illas un depósito adscrito a este período con materiais cerámicos e líticos aínda sen determinar.

O castro de "Ás Hortas" é o máis destacado da Idade do Bronce, hoxe moi alterado por actuacións posteriores de cultivo. Presenta unhas 4 ou 5 vivendas de base cuadrangular que incluían portas de dúas follas. Os concheiros asociados desta etapa revelan cerámicas primitivas de cor gris, ocre ou alaranxada con decoracións sinxelas; e outras máis evolucionadas e con técnicas de alisado, brunido e espatulado. Localizáronse un ara, fusayolas (posible peso de tear), xambas de decoración de corda e un anzol e fíbula utilizados para pesca.

Os restos datados de época romana compóñense de ánforas, tégulas, cerámica e colares nas illas Faro e Sur; e un peculiar anel na zona de Muxieiro cuxa inscrición se interpreta de carácter militar.

A principios da Idade Media iniciáronse as primeiras construcións relixiosas que logo serían modificadas:

Mosteiro ou Convento de San Esteban, na illa Faro:
De planta rectangular, dúas alturas, realizado en granito con cuberta a dúas augas. Conserva na base as cimentacións orixinais sobre rocha e, durante a súa rehabilitación para Aula da Natureza, acháronse varias tumbas antropomorfas de etapas primitivas (unha delas en exposición) e restos óseos de mulleres e homes.

Eremitorio e templete na illa Sur:
O eremitorio mira ao océano, formado por un habitáculo entre muros de perpiaños e restos do antigo teitume. O templete, fronte á praia, está flanqueado frontalmente por dúas columnas e fornela central. Na parte posterior do tellado hai un remate central a xeito de arco con tres nervios e, na frontal unha cruz e dous pináculos.

OS PECIOS

A situación das illas Cíes, á entrada da ría de Vigo, abertas ao Océano e regulando as vías de acceso ao seu interior, foron testemuña de numerosos naufraxios. Os seus fondeadoiros principais (praia de Rodas e Carracido) gardaron sempre testemuño da súa historia. Os pecios encontrados nas augas de Cíes son motivo de numerosas pescudas cuxos froitos son:

  • Áncoras líticas de época prehistórica
  • Xoias e cerámica de época romana.
  • O "Santo Cristo de Maracaibo", galeón español que, cheo de riquezas, se afundiu próximo á illa Sur tras a batalla de Rande.
  • Submarinos alemáns da segunda guerra mundial abatidos polas fragatas aliadas.
  • Navío británico H.M.S Júpiter, perdido en 1808.
  • Canóns e sabres.

Varios naufraxios sucederon, pero podemos destacar á "Ave do Mar" que perdeu aos seus 26 tripulantes por causa dun temporal e aos que se lles erixiu unha cruz na punta norte da Isla Sur.

PATRIMONIO ARQUITECTÓNICO

Dependencias dos poboadores:
Construídos con perpiaños e muros de bloque en seco de granito e con tellados dunha caída. Conformábanse como pequenas granxas autárquicas: a vivenda familiar que incluía forno e fogar, e compartimentos para a corte de animais.

Para servizo destes poboadores existiron nas illas:

  • Ferrarías ou Forxas: Construcións con forno de pedra e subministración de auga localizadas unha na Isla Norte e outra na Isla Sur.
  • Muíños: Un na illa Sur de tipo rodicio horizontal con canalización superior e outro de vento, ao sur do Lago, que foi utilizado ata o século XX.

Cuartel de carabineiros e cárcere:
Ambas as dúas próximas á praia de Nosa Señora. O cuartel, de dúas alturas, era rectangular con varias estanzas internas. O cárcere é un conxunto de dependencias que delimitan un patio interior central. Asóciase con estas dependencias de seguridade o almacén de artillaría que se situou no mosteiro.

Fábricas de salgadura, viveiro e tabernas:
Asociadas todas elas á mellor época das illas. As fábricas de salgadura: unha onde se sitúa o peirao de Rodas e outra na illa Sur que aínda conserva o patio dos tanques de salgadura.

O viveiro estaba formado por unha vivenda próxima ao lago e unha estrutura subacuática no fondo do lago, da que aínda se poden observar os muros en marea baixa. A auga regulábase mediante unhas comportas no dique que une as dúas illas.
Próximo á vivenda do viveiro estaba "A Insular" taberna rexentada polo "Coxo", cun forno de cúpula que ofrecía saborosas empanadas aos mariñeiros.

Cemiterio:
Pequeno e singular pola súa construción en declive, seguindo a aba ao sur do Lago. No seu interior quedan algunhas cruces de ferro e, baixo o ara que soporta a base da cruz interior, áchase un osario.

Monumentos- homenaxes:
Homenaxe a Jesús Molanes Gamallo cunha placa próxima ao convento, a Fernando de Castro cunha placa no promontorio debaixo do cárcere, como un dos primeiros amantes da illa, e a cruz en honor á "Ave do Mar" na illa Sur.

Capelas:
En 1963 construíuse unha pequena capela con advocación á Virxe do Carmen, patroa de mariñeiros en punta Muxieiro. Do mosaico que mostraba á Virxe sentada co neno nos brazos só queda o seu rostro.
Na Isla Sur inaugurouse en 1930 un sinxelo altar grazas a un grupo de cazadores que alí acudían.

Faros:
Existen nas Cíes 4 faros pero, inicialmente, construíuse en 1852 o Faro de Cíes: a 171 metros de altura, con torre para a lanterna e dependencias para os fareiros encaixadas á torre. Tras varias reformas ambas as dúas estruturas aparecen hoxe independentes e o faro funciona de forma autónoma mediante placas solares. Os outros tres faros- do Peito, dá Porta e Bicos-, construídos xa no século XX, sinalizan as entradas á ría.

Arquipélago de Ons

HISTORIA

Dos primeiros tempos da historia acháronse nas illas Ons poucos restos e de forma tan dispersa que non permiten aventurar a existencia de asentamentos ou poboadores temporais. Pola contra, pertencentes á Idade do Bronce, localizáronse restos e asentamentos de cultura castreña. Un deles, na aba por enriba do barrio de Canexol, coñécese como "Castelo dous Mouros" e, aínda que se encontra sen escavar, apréciase a súa distribución circular con estruturas defensivas. O outro castro que se coñece como "Cova dá Loba" situouse na zona norte da illa pero del non quedan máis que restos de cerámica, baldosas e abundantes concheiros.

Ao igual que outras illas desta costa atlántica, as Ons, puideron pertencer ás famosas Kassitérides gregas, pero a ausencia nas illas do metal ao que se refire este topónimo indica que unicamente puideron ser base para o seu comercio.

A falta de prospección do castro situado en Canexol déixanos tamén sen rexistro da ocupación romana na illa, pois estes pobos adoitaban instalarse nos poboados céltico preexistentes. Os xeógrafos desta época nomearon a estas illas Aunios.

Posteriormente a ocupación sueva e visigoda en Galicia non deixou pegada en Ons, pero podemos intuír un despoboamento total do territorio por causa dos seus ataques.

As illas Ons aparecen por primeira vez nun documento no ano 899, Idade Media, cando o rei Alfonso III doa a "Illa Aones"al Cabido Compostelán. Esta doazón foi ratificada por reinados posteriores ata 1109 con Alfonso VI. Durante este tempo, a documentación reflicte que alí existiu a igrexa de San Martín pero non temos indicación nin rastro da súa congregación ou poboación ningunha.

A pesar dos ataques viquingos durante a Baixa Idade Media, coñeceuse na illa un mosteiro durante o século XV do que xa non queda evidencia e do que, aínda que non sabemos se albergaba relixiosos de forma estable, fixeron uso monxes do interior da costa para retiros e meditación. A súa situación asóciase á presenza dun sepulcro antropomorfo localizado na praia de Area dous Cans e coñecido como "Laxe do Crego", datado nesta época e, aínda que xa non conserva a tapa, é visible en marea baixa. Todo este conxunto histórico foi orixe de lendas populares entre os insulares.

No século XVI, Idade Moderna, a Igrexa concedeu a illa en feudo á familia Montenegro. As referencias escritas deste feudo testemuñaron que estaba habitada e contaba cun templo parroquial. Pero dende finais deste século comezou o asedio de corsarios ingleses, o máis coñecido e temido mesmo polos seus foi Francis Drake, e tamén piratas turcos e berberiscos. Os saqueos e a queima de dependencias que sufriron os poboadores ata ben entrado o século XVIII causaron a súa fuxida á costa.

En 1810, século XIX, a Xunta Provincial de Armamento e Defensa decidiu fortificar a illa, e a propiedade dos Montenegro fíxose máis segura permitindo o repoboamento. Desta actuación localizáronse dúas fortalezas: unha no barrio de Pereiró da que só queda algunha pedra perdida - moitas usáronse para as casas- e outra en Curro a poucos metros do peirao cara a Melide coñecida como "Castelo de Rueda" e obxecto de singulares lendas que falan das covas próximas.

Co exército instaurouse unha división parceira de terreos que o Estado cedía aos insulares para o seu cultivo a cambio dun canon. A recadación destinábase a sufragar as fortificacións ata que, esquecidos finalmente os proxectos defensivos, se entregaba aos señores da illa.

Nos anos 1835- 40 instalouse a primeira fábrica de salgadura preto do peirao e cambiou a vida dos insulares: a súa actividade diríxese á pesca para subministración da fábrica, chegan novas xentes do Barbanza, mellora a economía da illa e aumenta a poboación. As flutuacións na pesca de sardiña ocasionou o declive e peche final da empresa, e a venda das capturas dos poboadores trasladáronse á costa.

En 1929- século XX-, D. Manuel Riobó comprou a Illa, instalou unha sociedade mercantil co nome de "Illa de Ons" dedicada ao secado e comercialización do polbo e congro, e ocuparon a antiga fábrica de salgadura. Os insulares especializáronse nas novas especies e toda a súa pesca se xestionaba a través da sociedade. Herdeiro da sociedade, D. Didio Riobó suicidouse ao inicio da Guerra Civil e deixou a illa sen xestión directa.

En 1940 o Estado expropiou a illa para defensa nacional, e o Ministerio do Exército fíxose cargo dela en 1943 con intención de instalar unha base de submarinos que nunca chegou a constituírse. En 1960 volveu ás mans do Estado quen designou un alcalde de barrio para a xestión na illa. A partir de entón a illa de Ons pasou por distintas administracións do Estado para o seu coidado:

En 1965, dependendo do Instituto Nacional de Colonización, realizouse un informe de situación que reflectiu a urxente necesidade, entre outras, de construír un porto axeitado aos novos barcos. Construíuse o "Centro Cívico" con Igrexa, escola, almacéns e vivenda de mestre e de médico, pero non se realizou obra ningunha para mellora do porto.

En 1975 o IRYDA fíxose cargo da illa pero tampouco solucionou os problemas de amarre da frota da illa.

En 1979 o ICONA estableceuse no Centro Cívico. As súas actuacións non responderon ás necesidades da poboación que, xa cansadas do desinterese da administración, asentaron as súas vivendas principais na costa e decidiron manter as súas vivendas na illa como segunda residencia para o verán.

Durante os anos 40-50 a illa viviu a súa mellor época, con case 500 habitantes. Os nenos deixaban a escola ao pouco tempo para ir a faenar cos maiores ata que compraban a súa propia dorna. As nenas, tras a escola, casábanse e ocupábanse da casa, os nenos e o campo. Cultivábase millo, centeo, patacas, hortalizas para casa, e pasteiros para o gando: vacas, bois, ovellas e cabras; había tamén nas casas galiñas e polo menos un porco. A pesca, abundante en mariscos e peixes, supuxo ao principio unha mellor alimentación pero, máis tarde, constituíu a actividade de beneficio na que moitos insulares se especializaron. Nun medio tan áspero as xentes compartíano todo, e eran os domingos o día de reunión no Centro Cívico.

O despoboamento progresivo da illa foi parello ao auxe turístico, que alcanzou un maior grao nos anos 70. As transferencias do Estado á Comunidade Autónoma de Galicia en 1983-84 definiron a dependencia do territorio da Consellería de Agricultura e posteriormente da actual Consellería de Medio.

PATRIMONIO ARQUEOLÓXICO
De época paleolítica apareceron un raspador de gneis e unha peza trapezoidal de granito tallado.

Pertencentes á Idade de Bronce:Dous machados de talón de Bronce

Castro "Castelo dous Mouros": na aba do Alto de Altura. Aínda que non foi escavado aínda, algúns escritos identifican un só recinto moi inclinado e un antecastro separado por un foso. O acceso é un corte entre muros de 2 metros de altura cun paso estreito en varios tramos que descenden ao poboado. Anexo ao poboado localízase unha cova, "Cova dous Mouros", chea de lendas.

Época Medieval:
Sarcófago "Laxar do Crego": unha pedra en forma de tumba antropomorfa duns 2 metros que se observa durante a baixamar nos arrecifes rochosos da praia de Area dous Cans. Na tradición popular fálase que pertenceu a un vello abade de cando na illa houbo mosteiro.

O arquipélago de Ons destaca sobre os demais pola gran cantidade de naufraxios nas augas do seu ámbito, entre os que destacamos: o remolcador da Armada Española Cíclope, o cruceiro auxiliar francés Barsac, ou o xa famoso submarino Xeneral Mola.

PATRIMONIO ARQUITECTÓNICO

Fortificacións:
De escasa importancia a pesar de que a illa pasou por dous períodos de fortificación -1810 Xunta de Defensa e 1943 Ministerio do Exército-. Destaca unha plataforma duns 24 m. de forma acastillada tipo Wauban na punta do Castelo e coñecida como "Castelo de Rueda".

Vivendas e anexos:
As v iviendas nos anos 30 dividíanse en Casais -dos ricos e con dúas alturas- e Casetas - cunha altura, dos demais poboadores -. No interior contaban con forno e fogar, as ventás situadas cara á ría e as cortes dos animais anexas ou na planta baixa.

É notoria a abundancia de hórreos propios de cada casa. Son hórreos de pedra, na súa maioría, tipo "celeiro" coa base pechada e cubrición de tella a dúas augas ornamentada con cruzamentos e pináculos. Dous deles, de gran tamaño, tras a casa reitoral delimitan un patio central nos que se celebraron os festexos de antano.

Fontes e lavadoiros:
Ons, rica en auga, aproveitou algunhas das súas fontes naturais para construír lavadoiros nos anos 50 e que se distribúen en cada un dos barrios da illa. Outras acondicionáronse para o seu uso como fonte: Curro, Gaiteiro, Dornas...

Construcións relixiosas:
A Ermida de San Joaquín, sita sobre Canexol, é pequena e sinxela. Ao seu arredor sitúase o cemiterio da illa e un muro recente que protexe todo o conxunto. A campá desapareceu hai anos e os actos relixiosos concluíron en 1969. No interior existe unha pila de pedra encaixada e outra de mármore independente, pero non se aprecian imaxes debido a un incendio acontecido nos anos 70.

A igrexa situada no barrio de Curro construíuse con motivo do Centro Cívico pero a súa estética non é galega: o seu exterior está adornado con mosaicos e o campanario é de estilo mudéxar.

O cruceiro próximo, é posterior ao Centro Cívico, e cre que foi construído como símbolo da ruta jacobea marítima atlántica.

Faro:
No alto do monte Cucorno levántase este histórico faro vixiado polos últimos fareiros de España. A primeira construción realizouse en 1865 e a súa luz branca a través dunha lanterna octogonal chegaba ás 17 millas. En 1926 constrúese o segundo faro sobre a base do primeiro: agora son as lentes as que xiran sobre o foco e alcanza as 35 millas, o edificio anexo á torre inclúe vivendas para fareiros, almacén e taller.

Finalmente a subministración enerxética provén das placas solares instaladas recentemente.

Dornas:
Embarcación típica de Ons cuxa orixe se relaciona coas primitivas naves normandas que invadiron as nosas costas alá polo século X- XI. A adaptación ao noso ámbito deu lugar a unha embarcación artesanal en madeira de manga ancha, moi estable, que se manexa a remo ou con vela, tradicionalmente latina.

A adopción da dorna en cada familia marcou o paso da pesca familiar ao cooperativismo: tres homes e un mozo. As dornas maiores -5 ou 6 m de eslora- son as "xeiteiras" utilizadas para a pesca de sardiña, e as pequenas -3 ou 4 m. - son as dornas "polveiras" para a pesca do polbo. Hoxe moitas incorporan motores e luces por seguridade e manexo. Toda esta arquitectura, nas súas orixes tipicamente mariñeira e particular de Ons, é hoxe obxecto de recuperación e conservación.

PATRIMONIO SOCIOLÓXICO
O illamento ao que se vían sometidos os insulares e a carencia de servizos tanto espirituais coma médicos xerou unha cultura popular única. Lendas, a Santa Compaña, remedios caseiros, tradicións... constitúen un coñecemento de valor incalculable que corre o perigo de desaparecer.

Medicina popular:
Por causa das dificultades para a asistencia médica tomou arraigamento na illa o coñecemento e desenvolvemento de prácticas populares de curación. Utilizábanse plantas con propiedades particulares- acedeira, cicuta, malvas, saúco,...-, elementos e substancias de animais ou usados na cociña- cereais, ungüentos, plumas, excrementos... -, e realizábanse ritos para asegurar o correcto efecto do remedio aplicado. Tratábanse deste modo afeccións respiratorias, dixestivas, dores de mulleres, reumas e tamén outros males en animais.

Supersticións:
Fixéronse populares moitos ditos que, mesmo, condicionaban a vida na illa:

Se unha embarazada comía percebes tiña que evitar que a auga do percebe non lle saltase á cara xa que, se lle saltaba, o neno nacería cunha mancha parecida a uña de percebe no corpo.

Se un lle ten mala fe a outro, vai a Beluso e trae un sapo ao que coloca na boca un anaco de roupa do "malquerido". Mentres o sapo teña a tea na boca, o veciño odiado andará sempre "doente".

Cando entre moitos que pescan un non pilla nada, este xulga que ten a súa dorna enmeigada e entón, vai de noite e varea a dorna cunha xesta ata que a cansa.

Festas e Gastronomía:
As festividades máis celebradas eran o Nadal, o Carnaval, Pascua, San Juan, o patrón San Joaquín - en Agosto- e San Martín (matanza do porco). Para estas festas prepáranse ricos pratos e sobremesas típicas de Ons: bandullo, lingotes, filloas, compota, chulas....
En Ons existía un rico Cancioneiro popular propio con coplas e desafíos que inventaban as mulleres ou adaptaban doutras sabidas.

A pesca do polbo en Ons:

  • Á Seca: en marea baixa con bicheiro.
  • Con Espello: con dorna e bicheiro con espello.
  • Con Liña: cunha vara con anzois e cangrexos "pateiros" de cebo.
  • Con Nasa: trampa para polbo.

Hoxe é famosa a Caldeirada de Pulpo de Ons.

Arquipélago de Sálvora

HISTORIA
Aínda Que os pobos primitivos (celtas, romanos, suevos...) chegaron a estenderse por toda Galicia, non existen datos nin estudo de asentamentos ou usos desta illa por entón. Así, a historia coñecida de Sálvora comeza a finais da Alta Idade Media na que, formando parte da coroa galego- asturiana, foi doada por Alfonso II o Casto á Igrexa de Santiago. Algúns falan dunha igrexa na illa, pero non existen evidencias nin restos que a identifiquen.

Entrando na Baixa Idade Media a illa utilizouse como campamento base de ataques invasores: viquingos, sarracenos... o que fixo imposible unha poboación estable. Cando cesan as loitas e a calma se impón na ría, xentes da costa desprazáronse a Sálvora para proveito das súas terras. A Igrexa, neste momento - mediados do século XVI-, entregou a illa como couto a Marcos Fandiño Mariño. A súa administración e a dos seus herdeiros, ata principios do XVII, baseouse nun réxime feudal no que os poboadores entregaban parte das colleitas e do gando ao amo.

Tampouco existe na illa testemuño do paso dos ataques piratas do XVII- XVIII, pero si tivo reflexo nela o auxe comercial e pesqueiro da época: instalouse unha fábrica de secado e salgadura de peixe coñecida como "O Almacén" entre 1770-79 e, posteriormente, unha pesqueira de atún en 1789 á que se concedeu uso exclusivo da illa e de catro leguas arredor dela, o que xerou duros enfrontamentos con mariñeiros da zona.

Estas empresas fixeron que xentes da costa poboasen a illa. As familias agrupáronse na "Aldea" e nalgunhas casas conviviron varias xeracións. Viviron sen igrexa nin escola, pero os fareiros foron bos mestres. Cultivaban millo, centeo, patacas, e cada familia tiña 7 ou 8 vacas máis ovellas, galiñas e coellos; todo para autoconsumo. Exerceron a pesca, a bordo dos seus dornas, que non estaba suxeita a repartición co amo e que fué a súa fonte de ingresos.

En 1820, Isabel de Mariño, herdeira da illa, casouse con Ruperto Antonio de Otero e con eles a saga dos Outeiro converteuse nos novos propietarios de Sálvora.

O Estado expropiou a illa aos Outeiro en 1904 por motivos de defensa nacional, e mantiveron nela unha pequena dotación militar ata 1958. Mentres durou a súa estanza os poboadores pasaron a ser colonos do Estado sen contraprestacións, o que lles permitiu mellorar a súa vida: as súas casas, novos cortes, mellores embarcacións... .

En 1921 vivían na illa 59 persoas pero tan só 25 coñeceron o tráxico naufraxio do vapor Santa Isabel na zona sur. Aconteceu o día 2 de xaneiro e moitos poboadores achábanse na costa polas festas. Valentes os que quedaban, mulleres na súa maioría, lanzáronse en dornas ao auxilio dos naúfragos. En decembro do mesmo ano inaugurouse o novo faro.

Queda na illa memoria deste suceso como se le na -Placa en Memoria do Naufraxio do Santa Isabel:
"Ao mozo D.Carlos Verdier e Escobar, agregado que desapareceu no naufraxio do vapor Santa Isabel e á memoria das demais desgraciadas vítimas do devandito sinistro acontecido nestas augas, na madrugada do 2 de xaneiro de 1921. Dedican este recordo os desconsolados pais de CARLITOS. Cádiz 27 xullo 1921. "

Cando o exército se retirou, os antigos propietarios recuperaron a illa pero os insulares iniciaron o despoboamento con motivo de mellores traballos na costa. Os propietarios da illa introduciron animais, para exercicio da caza, que malograban as colleitas. Os últimos habitantes abandonaron a illa a finais dos anos 70.

Os propietarios instaláronse na antiga factoría "Ou Almacén", que rehabilitaron como pazo, e transformaron a taberna preto da súa capela. Usaban a illa como couto de caza ata que esta actividade foi prohibida pola administración.

No ano 2002, incluíuse na declaración do Parque Nacional pero non foi ata o 2007 cando a totalidade do seu territorio pasa a patrimonio público. Se ben a compatibilidade do desfrute e a conservación desta illa, con importantes valores en alto grao de protección, limita os seus percorridos de visita, estes ofrecen toda a beleza deste ámbito.

PATRIMONIO ARQUITECTÓNICO

A aldea:
Situada cara ao nordés, por enriba de Punta de Pernaprada, está este poboado xa en ruínas. As casas, de planta baixa, comparten medianeiras e moitas conservan unha pequena terraza de entrada. Deixan un espazo central ao que miran todas, como patio de uso comunitario.

No seu interior a estanza maior correspóndese coa cociña- comedor nas que había grandes fogares e forno. Anexas ás casas localízanse cortes bastante modernos e dependencias para os apeiros.

Hórreos:
Existen dous hórreos situados na entrada á Aldea. Son hórreos tipo celeiro coa base pechada e construídos en pedra. Portan cruces e pináculos como adorno nos seus tellado a dúas augas.

Fonte de Santa Catalina:
A uns 100 m. antes da aldea, polo camiño que leva a ela, existe esta fonte na que se pode ler "Auga virtuosa dá Saúde e Forza".

O Faro:
O primeiro faro construíuse en 1852 en Punta Besugueiros, como faro de cuarto orde, con luz branca e vermella ata as 10 millas. Anexaba uns cuartos para os fareiros e almacén, e a torre era hexagonal con pequeno balcón e torre grande. Funcionou primeiramente con aceite e despois con petróleo. O segundo faro, no mesmo lugar, se inagura tras o naufraxio do Santa Isabel en 1921 e será de terceira orde. Realízase unha última reforma en 1954, incorporando grupos electróxenos, baterías e almacén. Hoxe en día funciona con placas solares e a atención dos poucos fareiros que quedan en España.

O peirao:
Fíxose para dar servizo ao faro e os fareiros, na praia do Almacén. Ten bo abrigo e calado.

Pazo de Goyanes:
Construído sobre o antigo almacén da fábrica de salgadura, consta de dúas torres de tipo palaciano e porta varios escudos heráldicos. Fronte á entrada principal sitúase a capela, antiga taberna da illa, e un pouco máis ao norte un fermoso cruceiro con imaxes labradas en pedra.

Serea de Sálvora:
Na praia do Almacén eríxese unha escultura de pedra coñecida como Serea dos Mariño.

Arquipélago de Cortegada

HISTORIA

En Cortegada non se encontraron, quizais por falta de estudo aínda, sinais ou indicios da cultura castreña pero se existen referencias de civilización romana. Estes chamárona "Corticata" e varias ánforas encontradas nas augas do ámbito da illa dan testemuño do seu paso por este lugar, sen poder asegurar que se asentasen nela.

Non se coñece se suevos, visigodos ou mulsumanes fixeron uso dela, e isto sitúanos xa no século IX, Idade Media, no que consta que o rei vixente, D. Alfonso II o Casto, fixo doazón deste territorio á Igrexa de Santiago tras o descubrimento do Sepulcro do

Apóstolo. A ruta establecida polo río Ulla para levar a Santiago as "riquezas" da Igrexa, fué un grande atractivo para os viquingos. Estes, dende as illas, planeaban continuos ataques para conseguir o cobizado botín.

Durante os séculos XIV e XV, cando Galicia era un mar de conflitos e asolaba a peste negra, foron moitos os que peregrinaron ao Santuario de Cortegada para implorar a curación dos seus males. Mentres se sucedían as loitas internas, piratas e corsarios apareceron na Idade Moderna por toda a costa, pero descoñécese a súa posible presenza en Cortegada. Dende 1526 a illa foi aforada pola Igrexa e nela construíuse un hospital lazareto para os peregrinos.

As xentes que se estableceron na illa situaron o poboado preto do peirao, incluíndo a ermida e o hospital anexo. Os terreos que se araban estaban dedicados a horta, millo e viñedo, e os bebedoiros de pedra que aínda quedan entre as casas son testemuño do coidado de vacas, galiñas e ovellas polos poboadores.

Con motivo do declive económico que sufrío a ría no s.XVIII, os concellos de Villagarcía e Carril- de quen dependía a illa-, tomaron a idea de doar Cortegada a Alfonso XIII - inicio do reinado dos Borbones- como lugar para a súa residencia de verán e así revitalizar a economía da ría.Toda a provincia sumouse ao proxecto e, co agrado da Casa Real, efectuouse o acto da doazón na Golpilleria (residencia do Sr. Quiroga Ballesteros, a quen pertencía o foro da illa) o 19 de agosto de 1907. Por estas datas, inicios do século XX, habitaban na illa 17 veciños pero existían moitos terreos doutros particulares cuxas cesións non estaban claras e entorpeceron os trámites legais da doazón. Sobre a illa circularon rumores dun gran pazo e unha ponte elevadizo. Finalmente, en xullo de 1910, entregouse en Madrid a escritura definitiva da doazón da illa, pero xa estaba en construción o pazo da Madalena, en Santander. A illa quedou como Couto de caza do rei, despoboada e baixo a vixilancia duns caseiros designados por el mesmo.

Durante a República a illa pasou ás mans do Estado- 1931 tras o exilio dos monarcas-, e nela destinouse un grupo de carabineiros, a garda de asalto, para a súa custodia. En 1958 o territorio é recuperado polos Borbones e o seu titular, por herdanza, foi D. Juan de Borbón. O monarca decidiu vendela no 78 á inmobiliaria "Cortegada S.A. ", que deseguida planeou a súa urbanización alegando unha grande ocasión de cara ao turismo.

Os defensores da súa riqueza natural e paisaxística conseguiron frear a súa actuación e no ano 2001 o goberno autonómico tratou de incorporala ao patrimonio público. No ano 2002, incluíuse no Parque Nacional das Illas Atlánticas, a pesar da súa condición de propiedade privada en mans de "Cortegada S.A. " e, finalmente, no ano 2007 a illa de Cortegada e illas Malveiras pasaron a ser de propiedade pública. Este foi un acontecemento moi celebrado polas xentes de Carril e Villagarcía pois se conmemoraba o centenario da súa doazón.

PATRIMONIO ARQUEOLÓXICO

Existen restos de cerámica da fase final do Bronce que foron achadas nas augas próximas á illa.

Acháronse 3 ánforas completas e restos doutras 20 pertencentes ao imperio romano, e tamén algúns pecios asociados a esta época.

PATRIMONIO ARQUITECTÓNICO

Santuario da Virxe de Cortegada /Ermida:
O Santuario estivo situado entre as casas orixinariamente pero trasladouse cara ao sur ao construír a nova capela. A capela, agora en ruínas, é anterior ao século XIV cun brasón na súa fachada principal e contaba con numerosos exvotos mariñeiros. Celebrábase a romaxe á Virxe os días 25 de marzo e 8 de setembro, pero coa doazón trasladáronse as imaxes e os exvotos, e celebrou a súa última romaxe en 1935.

Hospitalillo:
Era anexo ao santuario inicial e trasladouse con el. Os restos que se conservan datan de 1652 e funcionou como lazareto ata o século XVIII.

Cruceiros:
É este arquipélago numeroso en cruceiros, o que, posiblemente, se debeu á conmemoración do paso do corpo do Apóstolo Santiago cara a Compostela.

Un sitúase en punta Corveiro e na súa base obsérvase a cuncha e a cruz do peregrino. Outro, con Cristo crucificado na cruz, é a antesala á capela. E o terceiro localízase na illa Malveira Grande.

Aldea/ poboado:
Contaba cunhas 20 casas máis ou menos grandes e compartimentar, e entre elas restos de lagares, apeiros de labranza e as pías para o gando. Por enriba delas obsérvanse canles para a traída da auga dende o interior da illa.

Cuartel da garda de asalto:
Na parte occidental que mira a Malveiras, sitúase esta construción en pedra cunha enorme porta rematada nun grande arco máis ou menos moderno.

SÉCULO XXI

AGRICULTURA E GANDARÍA:

As illas foron cultivadas para o sustento das familias con vistas ao autoconsumo. En Ons, única illa na que aínda permanecen algúns habitantes, mantéñense pequenas hortas para o cultivo de verduras, millo, pataca... nas que o aboamento é totalmente orgánico e se traballa a man, de forma tradicional.

Da escasa explotación gandeira, tan só quedan cortes baleiros en Sálvora e o coidado dunhas poucas galiñas, coellos e algunhas ovellas polas xentes de Ons. Neste último caso, ao ser unha actividade tradicional de antano que permanece controlada e está controlada, o seu impacto é reducido.

As medidas de conservación necesarias para a protección dos ecosistemas naturais presentes en todo o territorio do Parque, impiden a introdución de animais ou plantas pola súa incidencia sobre a biodiversidade presente nas illas. Tan só aquelas actividades de carácter tradicional preexistentes son permitidas e controladas para asegurar que manteñen esta biodiversidade.

EXPLOTACIÓN DOS RECURSOS PESQUEIROS:

Todas estas actividades están reguladas de forma directa polo goberno autonómico mediante plans de extracción e/ou explotación, pero é preceptiva a autorización do Parque para aqueles que teñan lugar dentro do Parque Nacional. Os estudos particulares que se realizan sobre este ámbito son a base para o desenvolvemento sostible na zona.

A riqueza das augas do parque foi explotada en toda a súa diversidade: pesca, marisqueo, recolección de algas... mesmo as praias, de onde se extraía area para obras de construción, actividade prohibida hoxe en día.

Pesca:
No sur de Galicia predominan os barcos que faenan coas artes de arrastre, deriva e artes menores. Nas augas do Parque Nacional unicamente está permitida a pesca profesional de carácter artesanal, sempre que se realice dun xeito compatible coa conservación dos recursos mariños. En augas do Parque Nacional identifícanse as seguintes artes e capturas:

Artes menores de enmalle: formados por un ou máis panos de rede armados (betas, miños, trasmallos, etc.), con elas péscase gran variedade de peixes e crustáceos- rodaballo, abadexo, maragota, raia, faneca, linguado, centolo, boi, lagosta, lumbrigante e choco.

Artes menores de palangre ou anzol:

  • Liña: constituído por unha liña madre da que penden sedelas con anzol.
  • Palangrillos. Aparellos de anzol que constan dun cabo madre do que penden brazoladas verticais.
  • Currican: aparello de anzol horizontal que se remolca por unha embarcación.

Estas tres artes pescan especies peláxicas segundo tipos de anzol: cabala, sargos, maragota...

  • Potera: liña vertical cunha vara, no seu extremo inferior provisto de varios anzois. Para lura ou "pota" como se coñece aquí.
  • Trampas: útiles de pesca que se calan fixos ao fondo e actúan a xeito de trampa para a captura de moluscos ou crustáceos.
  • Nasas: en forma de cesto compostas por unha armazón ríxida recuberta de rede, provistas dunha ou máis aberturas ou bocas. Emprégase sobre todo para os crustáceos, como lagosta, lumbrigante, centolas, boi, nécoras, camarón.

Os pescadores do ámbito aproveitaron dende hai moito tempo recursos do mar, utilizando técnicas artesanais que son as únicas permitidas nas augas do Parque Nacional.

Marisqueo:
Son as illas, pola variedade dos seus ecosistemas- acantilados, areais, fondos de cuncha-, territorio de abundantes mariscos ben coñecidos polos insulares e xentes da costa. Existen distintas técnicas de captura segundo as especies:

  • Marisqueo a pé: durante a baixamar na zona intermareal, con sinxelos legóns para recolección de ameixa, berberecho,?; ou nos cantiles con pas adaptadas para o percebe.
  • Marisqueo a flote: con embarcacións e distintas artes.
  • Con Escarapote de pedra ou endeño- vara longa que remata nun anciño con cubeta. - ameixas, vieira...
  • Con nasas- especie de caixa feita con rede na que quedan retidos os exemplares- nécora,...

Outros: mediante mergullo ou con uso controlado de compresores. - orella de mar, navalla, ourizo...
Estas técnicas aseguran a selectividade nas capturas polo que só é necesario o control das características das capturas para asegurar a sostibilidade da explotación.

Recolección de algas:
Ante a dificultade de aboar os campos con produtos orgánicos existentes en terra, recollíanse as algas que o mar depositaba en praias e roquedos, e se aplicaban aos terreos para mellora das terras das illas. Algunhas eran utilizadas tamén para remedios curativos e para facer bos caldos nas cociñas.

Hoxe este recurso ten multitude de usos: medicina, alimentación, aboamentos, cosmética... e a súa recolección é doada e agradecida. Non obstante, o control sobre a súa extracción é indispensable para evitar a destrución de hábitats doutras especies.

TURISMO:
O crecente interese turístico por estas singulares illas nos 60 derivou nunha grande afluencia de visitantes durante os anos 70 e 80. Por sorte, grupos con intereses conservacionistas estudaron os efectos destes novos turistas que chegaban por terra e por mar, deixaban residuos, e cuxas acampadas causaban danos nas especies existentes e provocaba a proliferación de novas introducidas.

A biodiversidade estaba desprotexida en todos os seus hábitats, e a administración iniciou os estudos para a súa protección xa nos 80. A explosión de vida que mostran estas augas son obxectivo prioritario na conservación do parque, pois o seu atractivo é cada vez maior para o turista e constitúe un recurso de explotación que debe ser sostible para moita poboación local que vive del. O medio terrestre constitúe case unha prolongación do medio mariño pois a súa influencia condicionou e condiciona toda forma de vida en terra. En conxunto, valores únicos dun territorio moi especial que esixe a maior protección.

Nestes momentos a regulación do uso público ten como obxectivo a conservación deste particular ámbito. A información sobre os valores naturais e culturais deste parque indica ao turista como comportarse, facéndoo responsable e partícipe da súa conservación.

Aínda queda por facer pero, hoxe podemos gozar destas incomparables paraxes e colaborar na súa conservación para futuras xeracións.

 

Vostede está aquí: Home Conservación-Investigación Para saber máis